Wat is de Machinerichtlijn?
De Machinerichtlijn (2006/42/EG) is de Europese richtlijn die de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen vastlegt waaraan machines moeten voldoen voordat ze in de EU in de handel worden gebracht of in gebruik worden genomen. De richtlijn regelt het ontwerp, de bouw, de risicobeoordeling, het technisch dossier, de EG-verklaring van overeenstemming en de CE-markering van machines. Ze is sinds 29 december 2009 van toepassing en wordt op 20 januari 2027 vervangen door de Machineverordening (EU) 2023/1230.
Doel van de Machinerichtlijn is mensen te beschermen tegen gevaren van machines, zoals mechanische, elektrische, thermische en ergonomische risico’s, en tegelijk vrij verkeer van machines binnen de Europese markt mogelijk te maken.
🗓️ Wanneer is de Machinerichtlijn van kracht en wat komt erna?
De eerste Europese machinerichtlijn (89/392/EEG) dateert uit 1989. Na enkele wijzigingen werd die in 1998 samengevoegd tot één gecodificeerde tekst, Richtlijn 98/37/EG. Die is op haar beurt door 2006/42/EG vervangen, een inhoudelijke herziening met onder meer een scherpere afbakening van niet-voltooide machines.
| Datum | Mijlpaal |
|---|---|
| 1989 | Eerste machinerichtlijn 89/392/EEG |
| 1998 | Codificatie in Richtlijn 98/37/EG |
| 17 mei 2006 | Vaststelling van Richtlijn 2006/42/EG |
| 9 juni 2006 | Publicatie in het Publicatieblad (L 157) |
| 29 juni 2008 | Uiterste datum voor omzetting in nationale wetgeving |
| 29 december 2009 | Van toepassing; 98/37/EG vervalt |
| 20 januari 2027 | Vervangen door de Machineverordening (EU) 2023/1230 |
In Nederland is de richtlijn omgezet in het Warenwetbesluit machines. De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt markttoezicht op machines voor professioneel gebruik; voor consumentenproducten is de NVWA betrokken.
🧱 Voor welke producten geldt de Machinerichtlijn?
Een machine is volgens artikel 2 een samenstel van onderdelen, waarvan er ten minste één beweegt, met een andere aandrijving dan rechtstreeks menselijke of dierlijke kracht, samengevoegd voor een bepaalde toepassing. Daaronder vallen productiemachines, transportbanden, verpakkingsmachines, robotcellen en complete productielijnen. De richtlijn kent naast de ‘gewone’ machine nog meer productcategorieën:
| Categorie | Voorbeeld | Wat levert de fabrikant? |
|---|---|---|
| Machine | Verpakkingsmachine, pers, robotcel | EG-verklaring van overeenstemming + CE-markering |
| Samenstel van machines | Productielijn met meerdere gekoppelde machines | Eén verklaring en CE-markering voor het geheel |
| Niet-voltooide machine | Robotarm zonder grijper en afscherming | Inbouwverklaring + montagehandleiding, géén CE-markering |
| Veiligheidscomponent | Lichtscherm, Noodstop-voorziening, logische eenheid | Verklaring van overeenstemming + CE-markering |
| Verwisselbare uitrusting, hijsgereedschap, kettingen | Aanbouwdeel voor een trekker | Verklaring van overeenstemming + CE-markering |
Uitgesloten zijn onder meer huishoudelijke apparaten, IT-apparatuur, kantoormachines, laagspanningsschakelmaterieel en elektromotoren: die vallen onder de Laagspanningsrichtlijn.
🧠 Wat regelt de Machinerichtlijn?
- Essentiële veiligheids- en gezondheidseisen (bijlage I)
- Fysieke veiligheid, bediening en onderhoud
- Elektrische en pneumatische veiligheid
- Noodstop, afscherming, signalering en waarschuwingen
- Gebruiksaanwijzing in de taal van het land van gebruik (‘oorspronkelijke gebruiksaanwijzing’ of ‘vertaling van de oorspronkelijke gebruiksaanwijzing’)
- Technisch dossier (bijlage VII)
- Algemene beschrijving, overzichtstekeningen en schema’s van de besturingscircuits
- Documentatie van de risicobeoordeling en de getroffen maatregelen
- Toegepaste normen, testrapporten, gebruikers- en onderhoudsinstructies
- Minimaal tien jaar bewaren na fabricage van de laatste eenheid
- CE-markering (bijlage III)
- EG-verklaring van overeenstemming (bijlage II, deel A)
- CE-markering van minstens 5 mm hoog, naast de naam van de fabrikant
- Controle of aan alle toepasselijke richtlijnen is voldaan, zoals de EMC-richtlijn en voor explosiegevaarlijke zones ATEX
- Conformiteitsbeoordeling (artikel 12)
- Meeste machines: interne fabricagecontrole door de fabrikant zelf (bijlage VIII)
- Machines uit bijlage IV: zwaardere procedure, mogelijk met een aangemelde instantie
Een kernprincipe uit bijlage I is de rangorde van maatregelen: eerst gevaren wegnemen of verkleinen door inherent veilig ontwerp, dan beschermende maatregelen zoals afschermingen, en pas daarna gebruikers informeren over restrisico’s. De fabrikant moet daarbij ook rekening houden met redelijkerwijs voorzienbaar verkeerd gebruik.
🔍 Welke machines vragen een zwaardere keuring?
Bijlage IV noemt 23 categorieën machines met een hoger risico, zoals cirkelzagen en lintzagen voor houtbewerking, persen en kantbanken voor koudvervorming van metaal en spuitgiet- en persmachines voor kunststof en rubber (beide met handmatige belading of ontlading), hefbruggen voor voertuigen, beveiligingsinrichtingen die personen detecteren en logische eenheden voor veiligheidsfuncties. Dat laatste raakt de automatisering direct: een safety-PLC of veiligheidsrelais is een bijlage IV-product.
| Procedure | Bijlage | Wanneer |
|---|---|---|
| Interne fabricagecontrole | VIII | Machines buiten bijlage IV; ook bijlage IV-machines die volledig volgens geharmoniseerde normen zijn gebouwd |
| EG-typeonderzoek door aangemelde instantie | IX | Bijlage IV-machines; IX of X is verplicht als geharmoniseerde normen niet of slechts gedeeltelijk zijn toegepast |
| Volledige kwaliteitsborging | X | Alternatief voor IX; het nummer van de aangemelde instantie staat dan naast de CE-markering |
🔄 Wat is het verschil tussen de Machinerichtlijn en CE-markering?
| Onderdeel | Machinerichtlijn | CE-markering |
|---|---|---|
| Doel | Veiligheid van machines binnen de EU | Zichtbaar bewijs dat het product aan alle toepasselijke EU-wetgeving voldoet |
| Wat vereist het? | Risicobeoordeling, technisch dossier, essentiële eisen, conformiteitsbeoordeling | Aanbrengen CE-markering na een EG-verklaring van overeenstemming |
| Relatie | CE-markering is verplicht voor machines onder de richtlijn | De Machinerichtlijn is één van de richtlijnen die tot CE-markering leiden |
🏭 Wat betekent de Machinerichtlijn voor industriële automatisering?
Voor industriële automatisering is de Machinerichtlijn de juridische basis onder vrijwel elk machineproject:
- Elektrische uitrusting - de elektrische uitrusting van de machine, inclusief de besturingskast, volgt IEC 60204-1; voor losse schakel- en verdeelinrichtingen zoals een MCC of hoofdverdeler wordt daarnaast IEC 61439 toegepast. NEN 1010 geldt voor de vaste installatie tot aan de machine, niet voor de machine zelf.
- Veiligheidsfuncties - een gewone PLC is niet bedoeld voor veiligheidsfuncties. Die worden uitgevoerd met een safety-PLC of veiligheidsrelais en ontworpen volgens ISO 13849 (Performance Level) of IEC 62061 (SIL), vaak faalveilig opgezet.
- Bediening - bediening via een HMI vraagt duidelijke modi en een noodstop volgens NEN-EN-ISO 13850; een besturingsfout mag nooit tot een gevaarlijke situatie of onverwacht starten leiden.
- Componenten - MCC, motorstarters, softstarters, sensoren en actuatoren moeten aan hun eigen productnormen voldoen.
- Afscherming - vergrendelingen op deuren volgens ISO 14119 en veiligheidsafstanden voor lichtschermen volgens ISO 13855.
Voor elektrische gevaren verwijst bijlage I naar de veiligheidsdoelstellingen van de Laagspanningsrichtlijn, maar de conformiteitsbeoordeling verloopt uitsluitend via de Machinerichtlijn. Een machine krijgt dus geen aparte laagspanningsverklaring.
🛠️ Hoe brengt u een machine conform de Machinerichtlijn op de markt?
- Bepaal de status - is het een machine, een samenstel, een niet-voltooide machine of een veiligheidscomponent? Staat het product in bijlage IV?
- Voer de risicobeoordeling uit - volgens ISO 12100: grenzen van de machine, gevaren identificeren, risico’s schatten en evalueren, en risicoreductie in de rangorde ontwerp, beveiliging, informatie.
- Ontwerp de veiligheidsfuncties - bepaal per functie het vereiste PL of SIL en valideer het resultaat, bijvoorbeeld met een berekening in SISTEMA.
- Pas geharmoniseerde normen toe - type A (ISO 12100), type B (ISO 13849, IEC 62061, IEC 60204-1) en waar beschikbaar een type C-productnorm. Dat geeft vermoeden van overeenstemming.
- Stel het technisch dossier en de gebruiksaanwijzing op - inclusief schema’s, softwareversies en restrisico’s.
- Teken de verklaring en breng de CE-markering aan - en bewaar alles minimaal tien jaar.
De Europese Commissie publiceert een Guide to application (editie 2.2, oktober 2019) die begrippen als samenstel en veiligheidscomponent nader uitlegt.
🔐 Stelt de Machinerichtlijn eisen aan cybersecurity?
Niet expliciet. Bijlage I eist wel dat besturingssystemen bestand zijn tegen fouten en externe invloeden en dat een fout in de logica geen gevaar oplevert. Toegang via Remote Access of een onbeveiligde HMI kan veiligheidsinstellingen echter wijzigen. Fabrikanten nemen daarom in de praktijk al toegangsbeheer, wachtwoorden op veiligheidsparameters en IEC 62443-maatregelen op.
De Machineverordening maakt dit vanaf 2027 een harde eis: bescherming tegen corruptie (bijlage III, 1.1.9) en bestendigheid tegen kwaadwillige pogingen van derden (1.2.1). Daarnaast geldt de Cyber Resilience Act voor producten met digitale elementen.
Let ook op de gebruiker: wie een machine ingrijpend wijzigt, kan zelf fabrikant worden. Leg daarom aanpassingen aan besturingssoftware vast via change management. Het veilig gebruik op de werkvloer valt onder de Arbowet en hoofdstuk 7 van het Arbobesluit, de Nederlandse uitwerking van de Arbeidsmiddelenrichtlijn 2009/104/EG, met maatregelen zoals Lock-out Tag-out. Waar de Machinerichtlijn de fabrikant aanspreekt, spreken deze regels de werkgever aan.
❓ Veelgestelde vragen
Wanneer vervalt de Machinerichtlijn?
De Machinerichtlijn 2006/42/EG vervalt op 20 januari 2027, wanneer de Machineverordening (EU) 2023/1230 van toepassing wordt. Machines die vóór die datum rechtmatig in de handel zijn gebracht, hoeven niet opnieuw te worden beoordeeld. Nieuwe machines moeten vanaf die datum aan de verordening voldoen.
Krijgt een niet-voltooide machine een CE-markering?
Nee, een niet-voltooide machine krijgt onder de Machinerichtlijn geen CE-markering. De fabrikant levert een inbouwverklaring en een montagehandleiding mee. De bouwer van de uiteindelijke machine voert de risicobeoordeling uit en brengt de CE-markering aan op het geheel.
Hoe lang moet het technisch dossier worden bewaard?
Het technisch dossier onder de Machinerichtlijn moet minimaal tien jaar beschikbaar blijven voor de toezichthouder. De termijn loopt vanaf de fabricagedatum van de machine of, bij serieproductie, van de laatste eenheid. Ook de EG-verklaring van overeenstemming moet tien jaar worden bewaard.
Heeft elke machine een aangemelde instantie nodig?
Nee, voor de meeste machines voert de fabrikant de conformiteitsbeoordeling onder de Machinerichtlijn zelf uit via interne fabricagecontrole. Alleen voor machines uit bijlage IV, zoals persen en logische eenheden voor veiligheidsfuncties, kan een aangemelde instantie nodig zijn. Dat is verplicht als de geharmoniseerde normen niet volledig zijn toegepast.
Wie houdt in Nederland toezicht op de Machinerichtlijn?
In Nederland is de Machinerichtlijn omgezet in het Warenwetbesluit machines. De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt toezicht op machines voor professioneel gebruik. Voor machines die voor consumenten bedoeld zijn, is de NVWA de toezichthouder.
Valt een productielijn als geheel onder de Machinerichtlijn?
Ja, als meerdere machines zo zijn gekoppeld dat ze als geheel functioneren, vormen ze een samenstel van machines in de zin van de Machinerichtlijn. De partij die de lijn samenstelt, beoordeelt de risico’s van de koppeling, stelt één verklaring van overeenstemming op en brengt de CE-markering voor het geheel aan.
📌 Samengevat
De Machinerichtlijn 2006/42/EG legt vast hoe een machine veilig wordt ontworpen, beoordeeld, gedocumenteerd en van CE-markering voorzien voordat ze in de EU op de markt komt. Voor automatiseerders draait het om risicobeoordeling, goed ontworpen veiligheidsfuncties en een volledig technisch dossier; vanaf 20 januari 2027 neemt de Machineverordening het stokje over, met cybersecurity als nieuwe eis.