Wat is Safety?
Safety is in de industrie het geheel van technische, organisatorische en menselijke maatregelen dat voorkomt dat installaties, machines en processen onbedoeld schade toebrengen aan mensen, het milieu of de installatie zelf. Het begrip omvat functionele veiligheid, machineveiligheid, procesveiligheid en arbeidsveiligheid, elk met eigen normen en wetgeving zoals IEC 61508, ISO 13849-1, IEC 61511 en de Arbowet. In industriële automatisering is safety een ontwerpprincipe vanaf de eerste schets, geen voorziening die achteraf wordt toegevoegd.
In OT-omgevingen beschermt safety niet alleen personeel, maar ook productiecontinuïteit, omwonenden en bedrijfsimago.
🧠 Welke vormen van safety bestaan er in de industrie?
Safety is een verzamelbegrip. In de praktijk werken vier disciplines naast elkaar, met elk een eigen invalshoek:
| Domein | Waar gaat het om? | Belangrijkste kaders | Typische instrumenten |
|---|---|---|---|
| Functionele veiligheid | Besturingen die bij een gevaar of fout betrouwbaar ingrijpen | IEC 61508, IEC 61511, IEC 62061, ISO 13849 | SIL, PL, Safety PLC |
| Machineveiligheid | Gevaren van bewegende delen, energie en bediening | Machinerichtlijn, Machineverordening, ISO 12100 | Risicobeoordeling, CE-markering, Interlock |
| Procesveiligheid | Brand, explosie en vrijkomen van gevaarlijke stoffen | Seveso III-richtlijn, IEC 61511, ATEX | HAZOP, LOPA, SIS, BOW-TIE |
| Arbeidsveiligheid | Gezondheid en veiligheid van medewerkers op de werkvloer | Arbowet, Arbobesluit | RI&E, VCA, werkvergunningen |
Wat de vier domeinen gemeen hebben: ze gaan uit van onbedoelde gebeurtenissen zoals slijtage, ontwerpfouten, bedieningsfouten of procesafwijkingen. Opzettelijk misbruik valt onder Security.
⚙️ Wat is functionele veiligheid?
Functionele veiligheid is het deel van de totale veiligheid dat afhangt van het correct werken van een veiligheidsfunctie: een sensor ziet een gevaar, een logic solver beslist en een actuator brengt de installatie naar een veilige toestand. Moedernorm is IEC 61508 (editie 2 uit 2010; editie 3 is in voorbereiding). Daarvan zijn sectornormen afgeleid: IEC 61511 voor de procesindustrie en IEC 62061 voor machines. Voor machines bestaat daarnaast ISO 13849-1 (vierde editie, 2023), die met Performance Levels werkt.
De vereiste betrouwbaarheid wordt uitgedrukt in een SIL (Safety Integrity Level) of een PL (Performance Level). Voor continu of vaak gevraagde functies telt de kans op gevaarlijk falen per uur (PFHd):
| Performance Level | Kans op gevaarlijk falen per uur (PFHd) | Vergelijkbaar SIL | Voorbeeld |
|---|---|---|---|
| PL a | 10⁻⁵ tot 10⁻⁴ | geen | Gering, snel herstelbaar letsel |
| PL b | 3×10⁻⁶ tot 10⁻⁵ | SIL 1 | Eenvoudige afscherming |
| PL c | 10⁻⁶ tot 3×10⁻⁶ | SIL 1 | Deurvergrendeling bij beperkt risico |
| PL d | 10⁻⁷ tot 10⁻⁶ | SIL 2 | Bewaakte toegang tot een gevarenzone met ernstig letselrisico |
| PL e | 10⁻⁸ tot 10⁻⁷ | SIL 3 | Persen en zones met frequente blootstelling aan ernstig letsel |
| geen | 10⁻⁹ tot 10⁻⁸ | SIL 4 | Zelden; vooral spoorbeveiliging, niet in IEC 62061 |
Voor procesinstallaties, waar een veiligheidsfunctie zelden wordt aangesproken, rekent IEC 61511 met de gemiddelde faalkans bij aanspraak (PFDavg): SIL 1 staat dan voor een risicoreductie van factor 10 tot 100, SIL 3 voor factor 1.000 tot 10.000.
🏭 Hoe werkt machineveiligheid?
Wie in de EU een machine op de markt brengt, moet aantonen dat die voldoet aan de essentiële veiligheidseisen van de Machinerichtlijn 2006/42/EG en daarvoor de CE-markering aanbrengen. Vanaf 20 januari 2027 vervangt de Machineverordening (EU) 2023/1230 de richtlijn. Die verordening voegt onder meer eisen toe voor bescherming tegen corruptie van software en data (cybersecurity), voor zelflerende besturingen en voor digitale gebruiksinstructies.
De werkwijze volgt ISO 12100 (editie 2010, herziening loopt):
- Grenzen van de machine vaststellen - beoogd gebruik, redelijkerwijs voorzienbaar misbruik, levensfasen
- Gevaren identificeren - mechanisch, elektrisch, thermisch, geluid, ergonomie
- Risico schatten en evalueren - ernst, blootstelling, kans en vermijdbaarheid
- Risico reduceren in drie stappen - eerst inherent veilig ontwerp, dan technische beveiligingen, pas daarna gebruikersinformatie
Bij stap 4 komen de componenten in beeld: een Noodstop (volgens NEN-EN-ISO 13850), interlocks en vergrendelingen (ISO 14119), lichtschermen (IEC 61496), veiligheidsafstanden (ISO 13855), Veiligheidsrelais en de Safety PLC. Elektrische uitrusting valt onder IEC 60204-1.
🧪 Wat is procesveiligheid?
Procesveiligheid richt zich op zware ongevallen: brand, explosie en het vrijkomen van giftige stoffen in chemie, raffinage en opslag. De analyse begint met een HAZOP (volgens IEC 61882), waarin een team met gidswoorden als geen, meer, minder en omgekeerd afwijkingen van het ontwerp doorloopt. Een LOPA bepaalt vervolgens of de onafhankelijke beschermingslagen samen voldoende risicoreductie bieden; elke laag moet minstens een factor 10 opleveren. Blijft er een gat over, dan wordt een SIS (Safety Instrumented System) ontworpen met een vereist SIL. Het SIS staat los van de gewone procesbesturing in het DCS, zodat één storing niet zowel de regeling als de beveiliging uitschakelt.
In Nederland vallen bedrijven met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen onder de Europese Seveso III-richtlijn (2012/18/EU). Tot 2024 heette de Nederlandse uitwerking het Besluit risico’s zware ongevallen (Brzo 2015). Sinds de Omgevingswet op 1 januari 2024 in werking trad, staan de regels in het Besluit activiteiten leefomgeving en verwante besluiten en spreekt men van Seveso-inrichtingen. Toezicht ligt bij de Nederlandse Arbeidsinspectie, de omgevingsdiensten en de veiligheidsregio’s.
👷 Wat regelt arbeidsveiligheid in Nederland?
De Arbowet verplicht elke werkgever om de risico’s voor werknemers vast te leggen in een RI&E (risico-inventarisatie en -evaluatie) met een plan van aanpak. Het Arbobesluit werkt specifieke onderwerpen uit, zoals arbeidsmiddelen, gevaarlijke stoffen en explosieve atmosferen (ATEX). Voor aannemers die op risicovolle locaties werken, is VCA (VGM Checklist Aannemers, beheerd door de Stichting Samenwerken Voor Veiligheid) de gangbare certificering; veel opdrachtgevers in de proces- en energiesector eisen die.
Arbeidsveiligheid raakt direct aan de techniek: werkvergunningen, LOTO-procedures bij onderhoud en de bediening van robots en cobots vragen om afspraken die passen bij de veiligheidsfuncties van de machine.
🔐 Wat is het verschil tussen safety en security?
| Kenmerk | Safety | Security |
|---|---|---|
| Oorzaak | Onbedoelde gevaren: falen, fouten, ongevallen | Opzettelijke aanvallen: sabotage, malware, spionage |
| Beschermt | Mens, milieu en installatie | Beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid van systemen en data |
| Normen | ISO 13849, IEC 62061, IEC 61508, IEC 61511 | IEC 62443, ISO 27001 |
| Evaluatie | SIL, PL, PFHd | Risicobeoordeling, SL (Security Level) |
| Wijzigingen | Na validatie zo min mogelijk, via MOC | Regelmatig patchen en bijwerken |
De twee disciplines hangen nauw samen: een systeem dat functioneel veilig lijkt, kan door een aanval alsnog gevaarlijk worden. Dat bleek in 2017 bij TRITON, malware die de Triconex-veiligheidssystemen van Schneider Electric in een Saoedische petrochemische fabriek probeerde te herprogrammeren. Een fout in de aanvalscode liet de SIS-controllers de installatie veilig stilleggen, waardoor de aanval werd ontdekt.
Sinds de tweede editie (2016) eist IEC 61511 in clausule 8.2.4 daarom een security-risicobeoordeling van het SIS. Het technisch rapport IEC TR 63069 (2019) beschrijft hoe IEC 61508 en IEC 62443 samen worden toegepast, met als uitgangspunt dat security de veiligheidsfuncties beschermt en nooit een veilige uitschakeling mag blokkeren. Ook de Machineverordening en de Cyber Resilience Act koppelen productveiligheid aan cybersecurity.
🔧 Welke normen en componenten zijn belangrijk?
| Norm | Toelichting |
|---|---|
| ISO 12100 | Grondslagen voor risicobeoordeling en risicoreductie bij machines |
| ISO 13849-1 | Veiligheidsgerelateerde besturingen met PL (Performance Level) |
| IEC 61508 | Basisnorm voor functionele veiligheid (basis voor SIL) |
| IEC 61511 | Functionele veiligheid in de procesindustrie (SIS) |
| IEC 62061 | Functionele veiligheid van machinebesturingen (SIL 1–3) |
| ISO 14119 | Vergrendelinrichtingen en interlocks bij afschermingen |
| IEC 60204-1 | Elektrische uitrusting van machines |
| IEC 61439 | Laagspanningsschakel- en verdeelinrichtingen |
Veelgebruikte componenten:
- Safety PLC - gecertificeerde logica voor veiligheidsfuncties, met interne diagnose en redundantie
- Veiligheidsrelais - hardwarematige bewaking en onderbreking van noodstop- en deurcircuits
- Noodstop - handmatig ingrijpen om een machine bij gevaar direct stil te zetten
- Interlock - beperkt toegang of acties op basis van machinepositie of -toestand
- Lichtschermen en schakelmatten - detectie van personen in de gevarenzone
- Encoders en sensoren met foutdetectie - veilige snelheids- en positiebewaking
- Veilige communicatie - PROFIsafe en CIP Safety (op basis van CIP) sturen veiligheidsdata over gewone netwerken via het black-channel-principe; fouten worden in de veiligheidslaag zelf gedetecteerd
- Fail-safe ontwerp - bij spanningsuitval, draadbreuk of kortsluiting valt het systeem terug in de veilige toestand
✅ Hoe borgt u safety in de praktijk?
Safety is een levenscyclus. Een beproefde aanpak:
- Risicobeoordeling vooraf - RI&E, HAZOP, FMEA of ISO 12100, afhankelijk van het domein
- Veiligheidseisen vastleggen - een Safety Requirements Specification met vereist SIL of PL per functie
- Ontwerpen met gecertificeerde componenten - en de berekening onderbouwen, bijvoorbeeld met SISTEMA voor ISO 13849
- Valideren en testen - tijdens FAT en SAT, en daarna met periodieke proof tests
- Wijzigingen beheersen - elke aanpassing via MOC, ook software- en firmware-updates
- Safety met security verbinden - het SIS segmenteren via netwerksegmentatie, toegang beperken en beoordelen volgens IEC 62443
Techniek alleen is niet genoeg. Veiligheidscultuur bepaalt of procedures echt worden gevolgd. Het bekende model van Hudson onderscheidt vijf treden: pathologisch, reactief, calculerend, proactief en generatief. In Nederland is dit uitgewerkt in de Safety Culture Ladder (voorheen Veiligheidsladder), ooit ontwikkeld door ProRail en nu beheerd door NEN, die opdrachtgevers in spoor, infra en energie vaak eisen. Training, het melden van bijna-ongevallen en zichtbaar leiderschap zijn de belangrijkste hefbomen.
❓ Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen safety en functionele veiligheid?
Safety is het brede vakgebied dat mens, milieu en installatie beschermt tegen onbedoelde schade, inclusief machine-, proces- en arbeidsveiligheid. Functionele veiligheid is het deel van safety dat afhangt van een correct werkende besturing, zoals een SIS of safety PLC die bij gevaar ingrijpt. Functionele veiligheid wordt uitgedrukt in SIL of PL.
Wanneer gebruikt u ISO 13849 en wanneer IEC 62061?
Beide normen gaan over veiligheidsgerelateerde besturingen van machines en zijn geharmoniseerd onder de Machinerichtlijn. ISO 13849-1 werkt met Performance Levels (PL a–e) en is geschikt voor elektrische, pneumatische en hydraulische technieken. IEC 62061 werkt met SIL 1–3 en wordt vaak gekozen voor complexe, programmeerbare elektronische besturingen; sinds de editie van 2021 dekt de norm ook niet-elektrische technieken.
Wat is een SIS?
Een SIS (Safety Instrumented System) is een onafhankelijk beveiligingssysteem in de procesindustrie dat een installatie automatisch in een veilige toestand brengt als een procesvariabele gevaarlijke waarden bereikt. Een SIS bestaat uit sensoren, een logic solver en eindelementen zoals afsluiters. Ontwerp en onderhoud vallen onder IEC 61511.
Is een RI&E verplicht?
Ja, de Arbowet verplicht elke Nederlandse werkgever met personeel om een RI&E op te stellen, inclusief een plan van aanpak. Bij meer dan 25 werknemers, of bij gebruik van een niet-erkend branche-instrument, moet een gecertificeerde deskundige de RI&E toetsen. De RI&E vormt de basis voor arbeidsveiligheid binnen een bedrijf.
Kan een cyberaanval een veiligheidssysteem uitschakelen?
Ja, de TRITON-aanval uit 2017 liet zien dat aanvallers een SIS gericht kunnen herprogrammeren, met mogelijk fysieke gevolgen. Daarom eist IEC 61511 een security-risicobeoordeling van het SIS en beveelt IEC TR 63069 aan om safety en security samen te ontwerpen. Segmentatie, sleutelschakelaars voor programmeermodus en monitoring verkleinen dit risico.
Wat verandert de Machineverordening voor safety?
De Machineverordening (EU) 2023/1230 geldt vanaf 20 januari 2027 en vervangt de Machinerichtlijn. Ze voegt essentiële eisen toe voor bescherming tegen corruptie van software en data, voor zelflerende besturingen en voor digitale documentatie. Fabrikanten moeten safety en cybersecurity voortaan samen aantonen voor de CE-markering.
📌 Samengevat
Safety is geen losstaand systeem, maar een integraal onderdeel van ontwerp, onderhoud, cultuur en security in OT. Functionele, machine-, proces- en arbeidsveiligheid beschermen samen mensen, processen en productie tegen de gevolgen van fouten en storingen, en ze blijven alleen effectief als ook opzettelijke aanvallen worden meegenomen.