Wat is een RI&E?
De RI&E (risico-inventarisatie en -evaluatie) is het verplichte, schriftelijke document waarin een Nederlandse werkgever vastlegt welke veiligheids- en gezondheidsrisico’s het werk voor zijn werknemers oplevert, hoe zwaar die risico’s wegen en met welke maatregelen en termijnen hij ze aanpakt. De plicht staat in artikel 5 van de Arbowet en geldt voor elke werkgever met personeel, ongeacht de omvang van de organisatie. Het plan van aanpak maakt wettelijk deel uit van de RI&E. Daarmee is de RI&E de basis onder het veiligheidsbeleid, onder procedures als werkvergunningen en Lock-out Tag-out en onder de keuze van persoonlijke beschermingsmiddelen.
Elke werkgever met personeel moet een RI&E hebben, ook met één werknemer, een uitzendkracht of een stagiair. Ontbreekt de RI&E, dan kan de Nederlandse Arbeidsinspectie direct een boete opleggen.
🧠 Wat staat er volgens de wet in een RI&E?
Artikel 5 van de Arbowet beschrijft de minimale inhoud. In de praktijk vertaalt zich dat naar vier onderdelen:
- Inventarisatie - alle risico’s van het werk, inclusief de risico’s voor bijzondere groepen werknemers, zoals jongeren, zwangere werknemers en werknemers die borstvoeding geven. Denk aan:
- Fysiek: geluid, hitte, trillingen, tillen, bewegende delen van machines
- Elektrisch: werk aan of nabij een besturingskast of MCC
- Chemisch: gevaarlijke stoffen, dampen en explosiegevaar (ATEX)
- Psychosociaal: werkdruk, agressie, intimidatie, discriminatie en onduidelijke taken
- Evaluatie - per risico een inschatting van kans en ernst, zodat duidelijk wordt wat eerst moet. Veel bedrijven gebruiken daarvoor een risicomatrix of de methode van Fine en Kinney.
- Plan van aanpak (PvA) - welke maatregelen u neemt, wie verantwoordelijk is en binnen welke termijn. Het PvA hoort volgens de wet bij de RI&E; een RI&E zonder PvA is onvolledig.
- Actualisatie en toegang - de RI&E wordt aangepast zo vaak als ervaring, gewijzigde werkmethoden, gewijzigde arbeidsomstandigheden of de stand der techniek dat vragen. Iedere werknemer moet de RI&E kunnen inzien.
Daarnaast moet de RI&E aangeven hoe werknemers toegang hebben tot de preventiemedewerker, de bedrijfsarts en de arbodienst of kerndeskundige. Werkt u met ingeleend personeel, dan geeft u de relevante delen van de RI&E vóór de start van het werk aan het uitzendbureau, zodat die ze aan de uitzendkracht kan doorgeven.
🔍 Wie toetst de RI&E en wanneer bent u vrijgesteld?
De RI&E moet volgens artikel 14 van de Arbowet worden getoetst door een gecertificeerde kerndeskundige (veiligheidskundige, arbeidshygiënist, A&O-deskundige of bedrijfsarts) of door een gecertificeerde arbodienst. De toetser beoordeelt of de RI&E volledig, actueel en betrouwbaar is en geeft advies over het plan van aanpak.
| Situatie | Toetsing verplicht? | Toelichting |
|---|---|---|
| Meer dan 25 werknemers | Ja | Ook als u een branche-instrument gebruikt |
| Maximaal 25 werknemers, erkend branche-instrument | Nee | Vrijstelling van artikel 14 lid 12; de RI&E zelf blijft verplicht |
| Maximaal 25 werknemers, eigen methode | Ja | Zonder erkend instrument geldt de vrijstelling niet |
| Alle werknemers samen maximaal 40 uur per week | Nee | Bijvoorbeeld één fulltimer of twee halve banen |
Bij het tellen van werknemers telt het werkelijke aantal personen mee, dus ook parttimers, uitzendkrachten en stagiairs. Erkende branche-instrumenten worden aangeboden via brancheorganisaties en het Steunpunt RI&E (rie.nl). De preventiemedewerker uit artikel 13 helpt bij het opstellen en uitvoeren van de RI&E; tot 25 werknemers mag de werkgever die rol zelf vervullen. Volgens artikel 12 van de Arbowet werken werkgever en werknemers samen bij de uitvoering van het arbobeleid, en op grond van artikel 27 van de Wet op de ondernemingsraden heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht op regelingen over arbeidsomstandigheden.
🏭 Hoe ziet een RI&E eruit in de industriële automatisering?
In fabrieken, procesinstallaties en technische dienstverlening raakt de RI&E direct aan de techniek. Typische onderwerpen in industriële automatisering zijn:
- Elektrische installaties - werk volgens NEN 3140 met aangewezen installatieverantwoordelijken en werkverantwoordelijken, en spanningsloos werken aan besturingskasten.
- Machines - risico’s bij bediening, ombouw en storingen; nieuwe machines zijn CE-gemarkeerd volgens de Machinerichtlijn, vanaf 20 januari 2027 volgens de Machineverordening.
- Onderhoud - werk aan PLC’s, frequentieregelaars en softstarters, met energie-isolatie via Lock-out Tag-out en een noodstop die werkt.
- Explosiegevaar - het explosieveiligheidsdocument voor ATEX-zones maakt volgens het Arbobesluit deel uit van de RI&E.
- Bijzondere werkplekken - een besloten ruimte, werken op hoogte of hete werkzaamheden, meestal onder een werkvergunning.
- Beveiligingsfuncties - overbrugde safety-PLC’s of gewijzigde parameters ondermijnen de functionele veiligheid waarop de RI&E rekent.
De uitkomsten van de RI&E worden input voor werkinstructies, toolboxmeetings en training, voor de keuze van PBM en voor calamiteiten- en BHV-plannen.
🔐 Hoort cybersecurity in de RI&E?
De Arbowet noemt cybersecurity niet, maar de zorgplicht is risicogericht: elk risico dat werknemers in gevaar kan brengen, hoort in de RI&E. In geautomatiseerde installaties is die koppeling reëel. Een ongeautoriseerde wijziging in besturingssoftware, een aanval via toegang op afstand of een machine die na een netwerkstoring onverwacht start, kan direct tot letsel leiden.
Een praktische aanpak is daarom om in de RI&E te verwijzen naar de technische risicobeoordeling van de OT-omgeving en naar het proces voor change management. Zo blijft de RI&E een arbodocument, terwijl de cyberrisico’s met gevolgen voor mensen toch zichtbaar en geprioriteerd zijn. Vanaf 20 januari 2027 eist de Machineverordening bovendien dat nieuwe machines beschermd zijn tegen corruptie van besturingssoftware, wat het verband tussen machineveiligheid en cybersecurity versterkt.
🔄 Wat is het verschil tussen een RI&E en andere risicodocumenten?
| Document | Grondslag | Reikwijdte | Wie stelt op |
|---|---|---|---|
| RI&E | Arbowet artikel 5 | Organisatiebreed, doorlopend, per vestiging | Werkgever |
| V&G-plan | Arbobesluit, afdeling bouwprocessen | Eén bouw- of installatieproject | Opdrachtgever, via V&G-coördinatoren voor ontwerp- en uitvoeringsfase |
| Risicobeoordeling machine | Machinerichtlijn / ISO 12100 | Eén machine of installatie | Fabrikant of integrator |
| HAZOP | Vrijwillige methode, veel gebruikt voor het Brzo-veiligheidsrapport | Procesontwerp en afwijkingen | Multidisciplinair procesteam |
| Risicomanagement (ISO 31000) | Vrijwillige norm | Alle bedrijfsrisico’s | Directie en risicomanager |
Een V&G-plan (veiligheids- en gezondheidsplan) is verplicht bij bouwprojecten die gemeld moeten worden bij de Arbeidsinspectie, zoals werk van naar verwachting meer dan 500 mensdagen of langer dan 30 werkdagen met meer dan 20 mensen tegelijk, en bij werk met bijzondere gevaren. De RI&E is structureel; het V&G-plan is tijdelijk en gericht op de uitvoering van één project.
🔧 Hoe stelt u een RI&E op?
- Kies een instrument - een erkend branche-instrument via rie.nl of uw brancheorganisatie, of een eigen methode met een kerndeskundige.
- Inventariseer per vestiging en per functie - loop de werkplekken langs, raadpleeg werknemers, ongevalsregistratie, verzuimcijfers en onderhoudsrapporten. Neem machines, besturingskasten, ATEX-zones en besloten ruimten mee.
- Evalueer - bepaal per risico kans, ernst en blootstelling en rangschik de risico’s.
- Stel het plan van aanpak op - volg de arbeidshygiënische strategie: eerst de bron aanpakken, dan collectieve maatregelen, dan individuele maatregelen en pas als laatste PBM. Leg per maatregel een eigenaar en deadline vast.
- Laat toetsen - tenzij u onder een vrijstelling valt.
- Bespreek met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging en maak de RI&E toegankelijk voor iedereen.
- Voer uit en actualiseer - na een ongeval of bijna-ongeval, bij nieuwe machines of processen, bij een verbouwing of reorganisatie en na bevindingen uit een audit.
Toezicht en boetes. De Nederlandse Arbeidsinspectie kan bij een inspectie de RI&E en het plan van aanpak opvragen. Sinds juli 2019 is het normbedrag voor een ontbrekende RI&E € 4.500 en voor een ontbrekend plan van aanpak € 3.000; ontbreken beide, dan geldt dat als één overtreding. Het bedrag wordt naar bedrijfsgrootte geschaald: een werkgever met minder dan vijf werknemers betaalt 10% van het normbedrag, vanaf 500 werknemers geldt het volledige bedrag. Een niet-actuele RI&E levert meestal eerst een waarschuwing of eis tot naleving op. Ook verzekeraars kunnen minder of niets uitkeren als de RI&E ontbreekt.
❓ Veelgestelde vragen
Is een RI&E verplicht voor kleine bedrijven?
Ja, de RI&E is verplicht voor elke werkgever met personeel, ook bij één werknemer, uitzendkracht of stagiair. Kleine bedrijven met maximaal 25 werknemers die een erkend branche-instrument gebruiken, hoeven de RI&E alleen niet te laten toetsen. Hetzelfde geldt als alle werknemers samen maximaal 40 uur per week werken.
Hoe vaak moet een RI&E worden bijgewerkt?
De Arbowet noemt geen vaste termijn voor het bijwerken van een RI&E. De RI&E moet worden aangepast zodra ervaring, werkmethoden, arbeidsomstandigheden of de stand der techniek daarom vragen, bijvoorbeeld na een ongeval of bij een nieuwe machine. In de praktijk controleren veel bedrijven het plan van aanpak jaarlijks.
Wat kost het om geen RI&E te hebben?
Een ontbrekende RI&E is een overtreding waarvoor de Nederlandse Arbeidsinspectie direct een boete kan opleggen, met een normbedrag van € 4.500 sinds 2019. Een ontbrekend plan van aanpak heeft een normbedrag van € 3.000. Daarnaast kunnen verzekeraars dekking weigeren en staat de werkgever zwakker bij aansprakelijkheid na een ongeval.
Wie mag een RI&E toetsen?
Een RI&E mag worden getoetst door een gecertificeerde kerndeskundige, zoals een hogere veiligheidskundige, arbeidshygiënist, A&O-deskundige of bedrijfsarts, of door een gecertificeerde arbodienst. De toetser controleert of de RI&E volledig en actueel is en adviseert over het plan van aanpak. De werkgever blijft zelf verantwoordelijk voor de inhoud.
Is de RI&E hetzelfde als een machine-risicobeoordeling?
Nee, de RI&E is een arbodocument van de werkgever over alle risico’s van het werk, terwijl een machine-risicobeoordeling volgens ISO 12100 door de fabrikant wordt gemaakt voor de CE-markering. Een machine met CE-markering kan in een specifieke opstelling of bij onderhoud nog steeds risico’s geven. Die risico’s horen in de RI&E van de gebruiker.
Moeten cyberrisico’s in een RI&E staan?
Cyberrisico’s horen in een RI&E wanneer een aanval of foutieve wijziging werknemers in gevaar kan brengen, bijvoorbeeld doordat een machine onverwacht start of een beveiliging wordt uitgeschakeld. De Arbowet noemt cybersecurity niet expliciet, maar de zorgplicht is risicogericht. Een verwijzing naar de OT-risicobeoordeling en het wijzigingsbeheer is daarvoor een praktische aanpak.
📌 Samengevat
De RI&E is het verplichte document waarin elke werkgever met personeel de risico’s van het werk vastlegt, evalueert en met een plan van aanpak beheerst.
De plicht volgt uit artikel 5 van de Arbowet; toetsing door een kerndeskundige is nodig, behalve bij maximaal 25 werknemers met een erkend branche-instrument of bij maximaal 40 arbeidsuren per week. In de industrie raakt de RI&E aan NEN 3140, ATEX, machineveiligheid, werkvergunningen en LOTO, en steeds vaker ook aan wijzigingen in besturingssoftware en toegang op afstand. Een actuele RI&E voorkomt boetes, maar vooral ongevallen.