NEN-EN-ISO 13850

Wat is NEN-EN-ISO 13850?

NEN-EN-ISO 13850 is de Nederlandse uitgave van de internationale norm ISO 13850:2015, die de functionele eisen en ontwerpprincipes vastlegt voor de noodstopfunctie op machines, ongeacht of de gevaarlijke beweging elektrisch, hydraulisch, pneumatisch of mechanisch wordt aangedreven. De norm beschrijft wat een noodstop moet doen, hoe het bedieningsorgaan eruitziet, waar het geplaatst wordt en hoe ontgrendelen en resetten verlopen. De elektrische uitvoering staat in IEC 60204-1, de betrouwbaarheid van de stopketen in ISO 13849-1 of IEC 62061.

Wie EN ISO 13850 toepast, krijgt het vermoeden van overeenstemming met eis 1.2.4.3 van de Machinerichtlijn. De norm zelf is vrijwillig, maar is voor fabrikanten de gebruikelijke route naar een aantoonbaar correcte noodstop en daarmee naar de CE-markering.

🧠 Wat regelt NEN-EN-ISO 13850 precies?

De norm is opgesteld door ISO/TC 199 Safety of machinery in samenwerking met CEN/TC 114 en telt slechts elf pagina’s. In de systematiek van ISO 12100 is het een type-B2-norm: een generieke norm over één soort beschermingsmiddel die voor vrijwel alle machines geldt. Een type-C-norm voor een specifieke machine (bijvoorbeeld een pers of een robotcel) gaat voor wanneer die iets anders voorschrijft.

De belangrijkste eisen in hoofdstuk 4:

• Altijd beschikbaar - de noodstopfunctie werkt in elke bedrijfsmodus en gaat vóór alle andere functies, zonder andere beschermende functies uit te schakelen.
• Eén menselijke handeling - één bewuste actie (drukken, trekken, trappen) is genoeg om de functie te starten.
• Zo snel mogelijk, zonder nieuw gevaar - de gevaarlijke beweging stopt op de meest geschikte manier, als stopcategorie 0 of 1 volgens IEC 60204-1.
• Vergrendeling - het bedieningsorgaan blijft na activering in de stopstand staan tot het met de hand bij het orgaan zelf wordt ontgrendeld.
• Geen herstart bij ontgrendelen - ontgrendelen of resetten maakt alleen een nieuwe, bewuste startopdracht mogelijk.
• Duidelijke werkingsomvang - de gebruiker moet kunnen zien welk deel van de installatie een noodstop stillegt (span of control).

Wat de norm bewust níet regelt: omkeren of begrenzen van bewegingen, afschermen, remmen of energie scheiden. Die functies kunnen wel onderdeel van de noodstopfunctie zijn, maar vallen onder andere normen. Uitgezonderd zijn machines waarbij een noodstop het risico niet verkleint en handgedragen of handgeleide machines.

🔧 Aan welke eisen moet het noodstoporgaan voldoen?

Hoofdstuk 4.3 tot en met 4.6 gaan over het fysieke bedieningsorgaan. Dat hoeft geen drukknop te zijn: ook een trekkoord, beugel, handgreep of voetpedaal zonder beschermkap is toegestaan.

Rood op geel is voorbehouden aan noodstoppen. Een gewone stopknop of de knop op een uitgeschakeld HMI-paneel mag dat uiterlijk dus niet hebben, omdat een operator in paniek dan op een knop drukt die niets doet.

🔄 Hoe verhoudt ISO 13850 zich tot andere machinenormen?

ISO 13850 legt het wat vast, maar verwijst voor het hoe naar andere normen. Samen vormen ze één ketting:

Het vereiste veiligheidsniveau volgt uit de risicobeoordeling, niet uit een vaste waarde per machine. Voor de editie 2015 wordt PLr c of SIL 1 algemeen als ondergrens aangehouden, en machines met kans op ernstig, onomkeerbaar letsel komen vaak uit op PL d. De logica wordt meestal uitgevoerd met een tweekanaals veiligheidsrelais of een Safety PLC.

📅 Welke edities van ISO 13850 bestaan er?

De norm heeft een lange voorgeschiedenis. Europa kende eerst EN 418 (1992), waarna ISO de eerste editie van ISO 13850 in 1996 publiceerde. De tweede editie verscheen in 2006 en werd in Europa overgenomen als EN ISO 13850:2008.

De huidige, derde editie is ISO 13850:2015, gepubliceerd op 1 oktober 2015. CEN keurde de tekst op 5 september 2015 ongewijzigd goed als EN ISO 13850:2015, die EN ISO 13850:2008 verving; uiterlijk in mei 2016 moesten de nationale normalisatie-instituten haar overnemen. NEN publiceerde de Nederlandse uitgave als NEN-EN-ISO 13850:2015. Nieuw in deze editie zijn onder meer de expliciete eisen voor draagbare en draadloze bedienstations en voor het resetten daarvan.

Eind september 2026 keurde CEN/TC 114 een nieuw project goed voor de herziening van de norm. Tot er een nieuwe editie verschijnt, blijft de versie uit 2015 de maatstaf. Vanaf 20 januari 2027 vervangt de Machineverordening (EU) 2023/1230 de Machinerichtlijn; de noodstopeis blijft daarin inhoudelijk gelijk.

🏭 Waar past u ISO 13850 toe in de industriële automatisering?

In de industriële automatisering komt de norm overal terug waar mensen in de buurt van bewegende delen werken:

• Machines met bewegende delen - persen, verpakkingsmachines, robots en cobots, transportbanden
• Paneelbouw - noodstoppen in de deur van de besturingskast, op bedienstations en op HMI-panelen
• Productielijnen - gekoppelde machines waarbij per zone duidelijk moet zijn wat een noodstop stillegt
• Mobiele en draagbare bediening - handterminals en draadloze afstandsbedieningen voor kranen en robots

Stappenplan voor een conforme noodstop

1. Bepaal de noodzaak - leg in de risicobeoordeling vast of een noodstop het risico verkleint en welke stopcategorie past.
2. Bepaal het vereiste niveau - leid de PLr af met ISO 13849-1 of de SIL met IEC 62061.
3. Kies en plaats het orgaan - een noodstop op elk bedienstation en op elke plek waar dat volgens de risicobeoordeling nodig is; trekkoorden langs lange lijnen.
4. Leg de werkingsomvang vast - bij gekoppelde machines markeert u per noodstop welke zone stilvalt.
5. Ontwerp de stopketen - doorgaans tweekanaals, met foutdetectie, fail-safe en gescheiden van de normale stop en van interlocks.
6. Valideer en documenteer - test elke noodstop, controleer de stoptijd en neem de functie op in het technisch dossier.

Een noodstop is een aanvullende beschermingsmaatregel. Hij vervangt nooit afscherming, interlocks of een veilige vergrendeling bij onderhoud: wie in de machine werkt, scheidt de energie via de werkvergunning en een lockout-procedure, niet via een ingedrukte noodstop.

🔐 Hoe borgt u de noodstop in de dagelijkse praktijk?

ISO 13850 is gericht op de fabrikant, maar de werkgever moet ervoor zorgen dat de noodstop blijft werken. Dat volgt uit de Arbowet en het Arbobesluit en komt terug in de RI&E:

• Periodiek testen - een noodstop die nooit wordt bediend, kan ongemerkt falen; test elk orgaan volgens een vast schema.
• Resetten bewust organiseren - de reset hoort op een plek met zicht op de gevaarzone, zoals ISO 13849-1 voor handmatige reset vraagt.
• Wijzigingen beheersen - wie safetycode in een Safety PLC aanpast, toetst opnieuw tegen de risicobeoordeling.
• Netwerken en draadloos - bij noodstoppen over een veldbus (zoals PROFIsafe) of draadloos moet de communicatie fail-safe zijn; een verbroken verbinding leidt tot een stop.
• Opleiden en vastleggen - operators weten waar de noodstoppen zitten en wat ze stilleggen; dat hoort bij instructie en training.

Bij een interne audit of keuring valt een slecht bereikbare, verkeerd gekleurde of niet-werkende noodstop direct op. Zo’n bevinding vraagt om onmiddellijke actie, want een arbeidsmiddel met een defecte noodstop voldoet niet meer aan het Arbobesluit.

❓ Veelgestelde vragen

Is NEN-EN-ISO 13850 verplicht?

NEN-EN-ISO 13850 is een geharmoniseerde norm en daarmee formeel vrijwillig. Wie de norm toepast, krijgt het vermoeden van overeenstemming met de noodstopeis in de Machinerichtlijn. Wie een andere oplossing kiest, moet zelf aantonen dat die aan eis 1.2.4.3 voldoet.

Wat is het verschil tussen ISO 13850 en IEC 60204-1?

ISO 13850 beschrijft de noodstopfunctie los van de energiesoort: wat hij moet doen, hoe hij eruitziet en hoe resetten werkt. IEC 60204-1 beschrijft de elektrische uitvoering, zoals stopcategorieën en het verschil tussen noodstop en noodafschakeling. Bij een elektrisch aangedreven machine past u daarom beide normen toe.

Welke editie van ISO 13850 is actueel?

De actuele editie is ISO 13850:2015, de derde editie, in Europa overgenomen als EN ISO 13850:2015. Zij verving ISO 13850:2006 en EN ISO 13850:2008. In 2026 is bij CEN een herziening gestart, maar tot publicatie blijft de editie uit 2015 geldig.

Welk Performance Level heeft een noodstop nodig?

Het vereiste Performance Level volgt uit de risicobeoordeling volgens ISO 13849-1 of IEC 62061, niet uit een vaste waarde per machine. Bij de editie 2015 van NEN-EN-ISO 13850 geldt PLr c of SIL 1 algemeen als ondergrens. Bij kans op ernstig letsel komt een noodstop vaak op PL d uit.

Mag een noodstop de machine herstarten na ontgrendelen?

Nee, volgens NEN-EN-ISO 13850 mag het ontgrendelen of resetten van een noodstop de machine nooit laten herstarten. Ontgrendelen gebeurt met de hand bij het bedieningsorgaan en maakt alleen een nieuwe, aparte startopdracht mogelijk. Zo voorkomt de norm dat een machine onverwacht in beweging komt.

Geldt ISO 13850 ook voor handgereedschap?

Nee, NEN-EN-ISO 13850 sluit handgedragen en handgeleide machines uit, net als machines waarbij een noodstop het risico niet verkleint. Voor die machines volstaat meestal de normale bedieningsschakelaar. De risicobeoordeling volgens ISO 12100 legt die keuze vast.

📌 Samengevat

NEN-EN-ISO 13850 is de type-B2-norm die vastlegt hoe de noodstop op een machine werkt, eruitziet, wordt geplaatst en wordt gereset, los van de energiesoort. Samen met IEC 60204-1 voor de elektrische uitvoering en ISO 13849-1 of IEC 62061 voor de betrouwbaarheid vormt de editie uit 2015 de standaardroute om een noodstop aantoonbaar conform de Machinerichtlijn en straks de Machineverordening te ontwerpen.