Wat is ISO 13855?
ISO 13855 is de internationale norm voor machineveiligheid die vastlegt hoe ver beveiligingen zoals lichtschermen, veiligheidsmatten, tweehandenbedieningen en vergrendelde afschermingen van een gevarenzone moeten staan, gebaseerd op de snelheid waarmee een mens of lichaamsdeel die zone nadert. De kern is een rekenregel: de afstand moet zo groot zijn dat de gevaarlijke beweging al stilstaat voordat een hand, arm of hele persoon het gevaar bereikt. De huidige editie is ISO 13855:2024. CEN heeft die overgenomen als EN ISO 13855:2024, opgesteld ter ondersteuning van de Machinerichtlijn.
Een lichtscherm beschermt alleen als het ver genoeg van het gevaar staat. ISO 13855 maakt die afstand berekenbaar en controleerbaar.
🧠 Welke plaats heeft ISO 13855 in de machineveiligheid?
Europese machinenormen zijn gelaagd. ISO 12100 is de type A-norm voor risicobeoordeling en risicoreductie. Daaronder staan type B-normen met veiligheidsaspecten die bij veel machines terugkomen, en type C-normen voor één machinesoort, zoals persen of robots. ISO 13855 is een type B1-norm: zij regelt één generiek veiligheidsaspect, namelijk de veiligheidsafstand.
De norm werkt samen met andere normen:
- ISO 13849-1 en IEC 62061 - bepalen hoe betrouwbaar de veiligheidsfunctie moet zijn (PL of SIL). ISO 13855 bepaalt waar de sensor van die functie staat.
- IEC 61496 - productnorm voor elektrogevoelige beveiligingen (ESPE), zoals lichtschermen en laserscanners. De reactietijd uit het datablad gaat de berekening in.
- ISO 13857 - afstanden waarmee mechanische hekken voorkomen dat iemand over, onder of door een opening reikt.
- ISO 14119 - vergrendelingen van beweegbare afschermingen (interlocks). Voor deuren zonder vergrendeling tegen openen (guard locking) bepaalt ISO 13855 hoe ver de deur van het gevaar moet zitten.
- NEN-EN-ISO 13850 - de noodstop. Een noodstop is een aanvullende maatregel en vervangt geen correct geplaatste beveiliging.
De norm gaat uit van personen van 14 jaar en ouder. Rennen, springen en vallen vallen buiten de berekening.
📜 Hoe heeft de norm zich ontwikkeld?
| Editie | Jaar | Belangrijkste kenmerk |
|---|---|---|
| EN 999 | 1998 | Europese voorganger met de basisformule S = K × T + C |
| ISO 13855 (1e editie) | 2002 | Internationale norm op basis van EN 999 |
| ISO 13855:2010 (2e editie) | 2010 | Als EN ISO 13855:2010 jarenlang de referentie voor lichtschermen |
| ISO 13855:2024 (3e editie) | november 2024 | Nieuwe opbouw S = K × T + DDS + Z, dynamische afstanden voor mobiele toepassingen |
Bij CEN vervangt EN ISO 13855:2024 de versie EN ISO 13855:2010. Het vermoeden van overeenstemming hangt echter af van de vermelding in het Publicatieblad van de EU, en die liep voor de editie 2024 vertraging op, onder meer door juridische discussies over de openbaarheid van geharmoniseerde normen. Controleer daarom in de actuele lijst welke editie is geciteerd. Veel bestaande machines, handleidingen en rekentools van leveranciers volgen nog de formules uit 2010. Leg daarom in het technisch dossier vast welke editie u heeft toegepast.
📐 Hoe werkt de basisformule?
De editie 2010 gebruikt S = K × T + C:
| Parameter | Betekenis | Typische waarde |
|---|---|---|
S |
Minimale afstand van detectiezone tot gevarenzone (mm) | Minimaal 100 mm |
K |
Naderingssnelheid van lichaam of lichaamsdeel (mm/s) | 2000 mm/s (hand en arm), 1600 mm/s (lopen) |
T |
Totale tijd van detectie tot stilstand (s) | Responstijd sensor + besturing + stoptijd machine |
C |
Extra afstand doordat een lichaamsdeel de detectiezone binnendringt (mm) | 8 × (d − 14) bij resolutie d ≤ 40 mm, 850 mm daarboven |
Regel voor K. Bij een loodrechte nadering rekent u eerst met K = 2000 mm/s. Komt S boven 500 mm uit, dan mag u opnieuw rekenen met K = 1600 mm/s, met een ondergrens van 500 mm. Onder de 100 mm komt S nooit.
T is de som van alle vertragingen: de responstijd van het lichtscherm, de reactietijd van het veiligheidsrelais of de safety-PLC, eventuele communicatietijd via PROFIsafe of een ander safety-protocol, en de nalooptijd van de machine tot stilstand. Elke 10 ms extra latentie kost bij K = 2000 mm/s 20 mm extra afstand. Daarom is deterministisch gedrag van de besturing hier letterlijk in millimeters uit te drukken.
De editie 2024 herschrijft de formule tot S = (K × T) + DDS + Z. DDS is de reik- of indringafstand die afhangt van de detectiecapaciteit en de opstelling; zij vervangt de oude toeslagen C en C_RO door afzonderlijke waarden voor door-, over- en onderdoor reiken. Z is een nieuwe toeslag voor effecten als meetonnauwkeurigheid of slijtage van de rem. Nieuw is ook dat de berekening rekening houdt met een gevaarpunt dat na onderbreking van de beveiliging nog verschuift, dat er nieuwe grenzen gelden voor verticale ESPE en dat de berekening voor tweehandenbedieningen is gewijzigd: zonder afdekking stijgt de toeslag van 250 mm (C) naar 550 mm (DDS). Gebruik voor die waarden de normtekst zelf of een rekentool die de editie 2024 ondersteunt.
🛠️ Welke formules gelden per type beveiliging?
| Beveiliging | Formule (editie 2010) | Toelichting |
|---|---|---|
| Lichtscherm, resolutie ≤ 40 mm (vinger/hand) | S = 2000 × T + 8 × (d − 14) | Bij S > 500 mm herrekenen met K = 1600, minimaal 500 mm |
| Lichtscherm, resolutie > 40 mm of meerstraals | S = 1600 × T + 850 | Een arm kan tussen de stralen door reiken |
| Horizontaal lichtscherm of laserscanner | S = 1600 × T + (1200 − 0,4 × H) | H = hoogte detectievlak, max. 1000 mm; C minimaal 850 mm |
| Drukgevoelige veiligheidsmat | S = 1600 × T + 1200 | 1200 mm staat voor een uitgestrekte arm |
| Tweehandenbediening | S = 1600 × T + 250 | C mag 0 zijn als afdekking indringen van de hand voorkomt |
Bij meerstraals toegangsbeveiligingen schrijft de norm de straalhoogtes voor: twee stralen op 400 en 900 mm (de lage straal alleen als de risicobeoordeling dat toelaat), drie stralen op 300, 700 en 1100 mm, of vier stralen op 300, 600, 900 en 1200 mm. Bij een horizontaal detectievlak hangt de toegestane resolutie af van de hoogte: d ≤ H/15 + 50 mm. Een scherm dat onder een hoek staat, rekent u bij meer dan 30° als loodrechte nadering en daaronder als parallelle nadering.
Kan iemand over de bovenkant van een verticaal lichtscherm heen reiken, dan neemt u ook de reach-over-toeslag uit de normtabel mee. Interpoleren mag niet: u neemt de hogere tabelwaarde, en daarna de grootste van de conventionele C en de reach-over-waarde.
🏭 Hoe berekent u een veiligheidsafstand in de praktijk?
Een rekenvoorbeeld volgens de editie 2010, voor een verticaal lichtscherm voor een kantpers:
- Meet de stoptijd. Een stoptijdmeter geeft een nalooptijd van 250 ms bij maximale snelheid en maximaal gereedschapsgewicht.
- Tel alle vertragingen op. Lichtscherm 15 ms + veiligheidsrelais 20 ms + stoptijd 250 ms geeft T = 0,285 s.
- Reken met K = 2000. Bij resolutie 30 mm: S = 2000 × 0,285 + 8 × (30 − 14) = 570 + 128 = 698 mm.
- Herreken met K = 1600. Omdat 698 > 500 mm: S = 1600 × 0,285 + 128 = 584 mm. Dat is meer dan 500 mm, dus de minimale afstand is 584 mm.
- Vergelijk varianten. Met een 14 mm-scherm wordt het 2000 × 0,285 = 570 mm, herrekend 456 mm, dus de ondergrens van 500 mm geldt. Met een tweestraals toegangsbeveiliging wordt het 1600 × 0,285 + 850 = 1306 mm.
Het voorbeeld laat zien waarom de keuze van resolutie en remsysteem de vloerruimte bepaalt. Een snellere rem of besturing levert direct een compactere machine op.
Goede praktijk bij ontwerp en beheer:
- Meet T onder slechtste omstandigheden - maximale snelheid, maximale last en warme machine, en neem marge op voor slijtage van rem en koppeling.
- Leg de berekening vast in het technisch dossier voor de CE-markering, inclusief meetrapport, editie van de norm en gebruikte responstijden.
- Herhaal de meting na onderhoud aan remmen, na wijzigingen in software of parametrering (neem dit op in uw MOC-proces) en periodiek, bijvoorbeeld bij de jaarlijkse inspectie. Een tragere rem maakt een eerder correcte afstand onveilig.
- Voorkom omzeilen - controleer dat niemand tussen beveiliging en gevaar kan blijven staan; zo nodig met een extra aanwezigheidsdetectie of een herstartvergrendeling.
- Werk veilig bij metingen - doe stoptijdmetingen en aanpassingen onder Lock-out Tag-out waar dat nodig is.
🔄 Wat verandert er met de Machineverordening en mobiele machines?
De Machineverordening (EU) 2023/1230 vervangt vanaf 20 januari 2027 de Machinerichtlijn. Ook dan blijven geharmoniseerde type B-normen zoals EN ISO 13855 de gebruikelijke route om aan de essentiële veiligheidseisen te voldoen. Voor de werkgever blijft daarnaast de Arbowet gelden, met een RI&E voor de werkplek.
De editie 2024 speelt in op robotcellen, AGV’s en AMR’s. Bij mobiele toepassingen is niet altijd bekend uit welke richting een mens nadert. De norm bevat daarom een berekening voor dynamische veiligheidsafstanden, waarbij het beschermingsveld van een laserscanner met de rijsnelheid meeschaalt. Bij een cobot met snelheids- en afstandsbewaking speelt hetzelfde principe: de robot moet kunnen stoppen voordat de mens hem bereikt.
🧮 Hoe berekent u de veiligheidsafstand zelf?
Vul de gemeten stoptijd en het type beveiliging in. De rekenhulp past de formules van de editie 2010 toe, inclusief de herberekening met K = 1600 mm/s en de ondergrenzen.
❓ Veelgestelde vragen
Welke naderingssnelheid gebruikt ISO 13855?
ISO 13855 rekent met 2000 mm/s voor de beweging van hand en arm en 1600 mm/s voor lopen. Bij een loodrechte nadering start de berekening met 2000 mm/s; komt de afstand boven 500 mm uit, dan mag worden herrekend met 1600 mm/s, met een minimum van 500 mm.
Wat is de minimale veiligheidsafstand volgens ISO 13855?
De veiligheidsafstand volgens ISO 13855 is nooit kleiner dan 100 mm. Bij een herberekening met K = 1600 mm/s geldt bovendien een ondergrens van 500 mm.
Hoe beïnvloedt de resolutie van een lichtscherm de afstand?
Hoe fijner de resolutie, hoe kleiner de toeslag C. Bij een 14 mm-lichtscherm is C volgens ISO 13855:2010 gelijk aan 0, bij 30 mm is C 128 mm, en boven 40 mm geldt een vaste toeslag van 850 mm omdat een hele arm het veld kan doorbreken.
Is ISO 13855 verplicht?
ISO 13855 is niet wettelijk verplicht, maar EN ISO 13855 is een geharmoniseerde norm onder de Machinerichtlijn. Wie een in het Publicatieblad van de EU geciteerde editie toepast, krijgt het vermoeden van overeenstemming met de bijbehorende veiligheidseisen; wie afwijkt, moet zelf aantonen dat de oplossing even veilig is.
Wat is het verschil tussen ISO 13855 en ISO 13857?
ISO 13855 regelt de afstand van beveiligingen die op de nadering van een mens reageren, zoals lichtschermen en matten, en houdt dus rekening met tijd. ISO 13857 regelt afstanden bij vaste hekken en openingen, zodat iemand een gevarenzone niet kan bereiken, ongeacht de tijd.
Moet een bestaande machine opnieuw worden berekend volgens de editie 2024?
Een machine die correct volgens ISO 13855:2010 is gebouwd, wordt niet automatisch onveilig door de nieuwe editie. Bij een ingrijpende wijziging, een nieuwe CE-markering of nieuwbouw ligt toepassing van ISO 13855:2024 wel voor de hand, omdat dat de stand van de techniek is.
📌 Samengevat
ISO 13855 bepaalt met de formule S = K × T + C (editie 2024: S = K × T + DDS + Z) hoe ver een beveiliging van het gevaar moet staan, zodat de machine stilstaat voordat een mens het gevaar bereikt.
De norm verbindt machineveiligheid met de prestaties van de besturing: elke milliseconde reactietijd van sensor, safety-PLC en rem telt mee. Samen met ISO 13849 voor de betrouwbaarheid van de veiligheidsfunctie, IEC 61496 voor de sensor en een vastgelegde stoptijdmeting vormt ISO 13855 de basis voor een veilige en aantoonbaar correcte opstelling. Zie ook functionele veiligheid.