Wat is IEC 60947?
IEC 60947 is de internationale normenreeks voor laagspanningsschakel- en besturingsapparatuur (low-voltage switchgear and controlgear): losse componenten zoals vermogensschakelaars, scheiders, contactoren, motorstarters, drukknoppen en naderingsschakelaars voor stroomkringen tot 1000 V wisselspanning of 1500 V gelijkspanning. De reeks bestaat uit een algemeen deel 1 en ruim twintig productdelen, die elk de eisen, kengetallen en beproevingen voor één soort apparaat vastleggen. In Europa zijn de delen overgenomen als EN IEC 60947-normen, in Nederland uitgegeven als NEN-EN-IEC 60947.
In OT-omgevingen bepaalt IEC 60947 hoe de componenten in een besturingskast of MCC schakelen, beveiligen en een kortsluiting overleven. Wie de kengetallen op het typeplaatje kan lezen, kiest componenten die passen bij de last en de installatie.
🧠 Wat valt wel en niet onder IEC 60947?
De reeks wordt beheerd door IEC-commissie TC 121 (subcommissie 121A). IEC 60947-1 bevat de algemene regels die voor alle delen gelden: definities, kengrootheden, constructie-eisen en beproevingsmethoden. De huidige zesde editie dateert van 2020, verving de vijfde editie uit 2007 met haar wijzigingsbladen van 2010 en 2014, en is in Europa uitgegeven als EN IEC 60947-1:2021. Nieuw in die editie zijn onder meer bijlage X over de coördinatie tussen kortsluitbeveiligingen in dezelfde stroomkring, verbeterde beproeving bij gelijkspanning, bijgewerkte EMC-proeven en een voorbeeld van een materiaaldeclaratie (bijlage W). De productdelen verwijzen steeds naar deel 1 en vullen het aan.
Belangrijk is wat er niet onder valt, want daar ontstaan in de praktijk misverstanden:
- Smeltveiligheden - een zekering valt onder IEC 60269. Alleen de schakelaar-zekeringcombinatie (lastscheider met zekeringen) valt onder IEC 60947-3.
- Installatieautomaten voor woningen - huishoudelijke automaten vallen onder IEC 60898-1, met de kortsluitwaarde Icn. Industriële automaten worden volgens IEC 60947-2 beproefd, vaak naast IEC 60898-1.
- Complete kasten - de samengebouwde verdeelinrichting valt onder IEC 61439, de elektrische uitrusting van een machine onder IEC 60204-1.
- Losse relais - een elektromechanisch relais voor algemeen gebruik valt onder IEC 61810. Hulprelais en hulpcontacten van contactoren vallen wel onder IEC 60947-5-1.
🔧 Uit welke delen bestaat de IEC 60947-reeks?
De onderstaande tabel geeft de belangrijkste delen met hun actuele editie (stand 2026). IEC herziet de delen afzonderlijk, dus controleer bij een bestek altijd de geldende versie.
| Deel | Onderwerp | Editie |
|---|---|---|
| IEC 60947-1 | Algemene regels voor de hele reeks | 2020 |
| IEC 60947-2 | Vermogensschakelaars (MCCB, ACB, industriële automaten) | 2024 |
| IEC 60947-3 | Schakelaars, scheiders, lastscheiders en zekeringcombinaties | 2020 + A1:2025 |
| IEC 60947-4-1 | Elektromechanische contactoren en motorstarters | 2023 |
| IEC 60947-4-2 | Halfgeleider-motorstuurapparaten, zoals de softstarter | 2020 + A1:2024 |
| IEC 60947-4-3 | Halfgeleiderschakelaars voor niet-motorische lasten | 2020 |
| IEC 60947-5-1 | Besturingsapparaten: drukknoppen, hulpcontacten, standschakelaars | 2024 |
| IEC 60947-5-2 | Inductieve, capacitieve en andere naderingsschakelaars | 2019 |
| IEC 60947-5-3 | Naderingsschakelaars met gedefinieerd foutgedrag (PDDB) | 2026 |
| IEC 60947-5-5 | Elektrische noodstopknoppen met mechanische vergrendeling | 2026 |
| IEC 60947-5-6 | NAMUR-interface voor naderingssensoren | 1999 |
| IEC 60947-5-8 | Driestanden-vrijgaveschakelaars | 2020 |
| IEC 60947-6-1 | Automatische omschakelapparatuur (ATSE) | 2026 |
| IEC 60947-6-2 | Besturings- en beveiligingsschakelapparaten (CPS) | 2020 |
| IEC 60947-7-1 | Aansluitklemmen voor koperen geleiders | 2025 |
| IEC 60947-8 | Stuureenheden voor ingebouwde thermische motorbeveiliging (PTC) | 2021 |
| IEC 60947-9-1 | Actieve boogfoutbeperking (arc quenching devices) | 2019 |
Daarnaast zijn er kleinere delen, onder meer voor de beoordeling van contacten bij lage energie (5-4), naderingsschakelaars met analoge uitgang (5-7), stromingsschakelaars (5-9), aardklemmen en zekeringklemmen (7-2 en 7-3), printklemmen (7-4) en optische boogdetectie (9-2). De IEC verkoopt de complete reeks ook als bundel; de versie van 2026 telt 26 documenten.
⚡ Welke kengetallen staan op het typeplaatje?
Deel 1 en de productdelen definiëren een vaste set kengrootheden. Fabrikanten vermelden die op het typeplaatje en in het datablad, zodat u merken onderling kunt vergelijken.
| Kengetal | Betekenis | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Ue | Nominale bedrijfsspanning | 400 V of 690 V AC |
| Ie | Nominale bedrijfsstroom, altijd bij een gebruikscategorie | 32 A bij AC-3, 400 V |
| Ui | Nominale isolatiespanning | 690 V of 1000 V |
| Uimp | Nominale stootspanningsvastheid | 6 kV of 8 kV |
| Icu | Grensuitschakelvermogen bij kortsluiting (vermogensschakelaar) | 50 kA bij 400 V |
| Ics | Bedrijfsuitschakelvermogen bij kortsluiting, als percentage van Icu | 25, 50, 75 of 100% van Icu |
| Icw | Kortstondig toelaatbare stroom, met tijdsduur | 30 kA gedurende 1 s |
| Icm | Inschakelvermogen bij kortsluiting (piekwaarde) | Afhankelijk van Icu en cos φ |
Het verschil tussen Icu en Ics is in de praktijk het belangrijkst. Na een onderbreking op Icu-niveau hoeft een vermogensschakelaar alleen nog veilig te zijn; na een onderbreking op Ics-niveau moet hij weer normaal in bedrijf kunnen. Verder kent IEC 60947-2 twee selectiviteitscategorieën: categorie A (geen bewuste vertraging bij kortsluiting, typisch MCCB’s) en categorie B (wel een kortstondige vertraging met opgegeven Icw, typisch luchtvermogensschakelaars), zodat de schakelaar stroomafwaarts eerst kan afschakelen.
🏭 Wat betekenen gebruikscategorieën zoals AC-3?
Een contactor of schakelaar heeft niet één stroomwaarde, maar een stroom per gebruikscategorie. Die categorie beschrijft de belasting en daarmee hoe zwaar het in- en uitschakelen is.
| Categorie | Deel | Typische belasting |
|---|---|---|
| AC-1 | 4-1 | Niet of licht inductieve lasten, zoals weerstandsverwarming |
| AC-3 | 4-1 | Kooiankermotoren: aanlopen en uitschakelen tijdens bedrijf |
| AC-3e | 4-1 | Hoogrendementsmotoren met hogere aanloopstroom (sinds 2018) |
| AC-4 | 4-1 | Kooiankermotoren met tegenstroomremmen en tippen (inching) |
| AC-15 / DC-13 | 5-1 | Spoelen en elektromagneten in stuurstroomkringen |
| AC-21 / AC-22 / AC-23 | 3 | Ohmse, gemengde en motorische lasten voor scheiders en lastscheiders |
| AC-53a / AC-53b | 4-2 | Softstarter zonder of met bypass |
Dezelfde contactor kan bij AC-1 bijvoorbeeld 40 A schakelen en bij AC-3 maar 25 A, omdat de aanloopstroom van een asynchrone motor zes tot acht keer de nominale stroom bedraagt. Bij AC-4 daalt de toelaatbare stroom of het aantal schakelingen nog verder. Bij een ster-driehoekschakeling kiest u de contactoren daarom op de juiste categorie, niet op de grootste waarde in de catalogus. Een frequentieregelaar zelf valt overigens niet onder IEC 60947, maar onder IEC 61800.
🛠️ Hoe kiest u componenten volgens IEC 60947?
Een praktische volgorde voor een motoruitgang of voedingsgroep in een machine of MCC:
- Bepaal de last en de gebruikscategorie - motor (AC-3 of AC-3e), weerstandslast (AC-1) of stuurstroom (AC-15/DC-13), plus het aantal schakelingen per uur.
- Bepaal de kortsluitstroom ter plaatse - kies een vermogensschakelaar met een Icu boven de prospectieve kortsluitstroom, en bij hoge eisen aan beschikbaarheid ook een Ics op dat niveau.
- Kies het coördinatietype - volgens IEC 60947-4-1 mag de starter bij type 1 na een kortsluiting beschadigd zijn; bij type 2 kan hij zonder vervanging van onderdelen weer in bedrijf, hooguit met licht verkleefde contacten. Gebruik de door de fabrikant beproefde combinatietabellen.
- Kies de uitschakelklasse - de thermische beveiliging spreekt bij klasse 10 binnen 4 tot 10 seconden aan bij 7,2 keer de ingestelde stroom; zware aanloop vraagt klasse 20 of 30.
- Controleer selectiviteit - stem de vermogensschakelaars en de motorbeveiliging op elkaar af met de selectiviteitstabellen van de fabrikant.
- Controleer de omgeving - vervuilingsgraad (industrieel meestal 3), stootspanning Uimp, temperatuur en, in een Ex-zone, de aanvullende eisen van IEC 60079 en ATEX.
Nederlandse en Europese context. De EN IEC 60947-delen zijn geharmoniseerd onder de Laagspanningsrichtlijn 2014/35/EU (50–1000 V AC, 75–1500 V DC). Een component die eraan voldoet, krijgt een vermoeden van conformiteit en draagt de CE-markering. De Machineverordening (EU) 2023/1230 vervangt vanaf 20 januari 2027 de Machinerichtlijn; voor losse schakelcomponenten blijft de Laagspanningsrichtlijn het kader. Voor de installatie geldt in Nederland NEN 1010 en voor veilig werken aan die installatie NEN 3140. In Noord-Amerika bestaan afgeleide normen zoals UL 60947-4-1, terwijl vermogensschakelaars daar onder UL 489 vallen.
🔐 Wat betekent IEC 60947 voor veiligheid en digitalisering?
Voor machineveiligheid levert IEC 60947 de bouwstenen, niet de beoordeling. Een noodstopknop moet zijn contacten door directe opening openbreken (IEC 60947-5-1 bijlage K) en vergrendelen (IEC 60947-5-5). Of de complete veiligheidsfunctie met veiligheidsrelais en contactoren voldoende betrouwbaar is, beoordeelt u met ISO 13849-1 of IEC 62061. Een gewone sensor volgens 60947-5-2 is geen veiligheidscomponent; daarvoor bestaat 60947-5-3.
Steeds meer componenten zijn communicerend: contactoren en motorbeveiligingen met IO-Link of een veldbusmodule leveren stroom, temperatuur en schakelcycli aan de PLC. Dat maakt toestandsafhankelijk onderhoud mogelijk, maar IEC 60947 stelt geen eisen aan cybersecurity. Voor zulke apparaten en de netwerken waarin ze hangen, gebruikt u IEC 62443.
⚠️ Welke fouten worden in de praktijk vaak gemaakt?
- Contactor kiezen op AC-1-stroom voor een motorlast, of geen rekening houden met frequent starten (AC-4).
- Geen selectieve afstemming tussen automaat en motorbeveiliging, waardoor een fout in één uitgang de hele kast uitschakelt.
- Icu of Ics te laag voor de werkelijke kortsluitstroom, of een Icn van een huishoudautomaat verwarren met de Icu van een industriële schakelaar.
- Kortsluitvastheid van de hele keten niet controleren, inclusief rails, klemmen en kabels.
- Verkeerde sensoruitgang - een PNP- of NPN-sensor aansluiten op een ingangskaart van het verkeerde type.
❓ Veelgestelde vragen
Valt een zekering onder IEC 60947?
Nee, een smeltveiligheid valt onder de normenreeks IEC 60269. IEC 60947-3 dekt alleen schakelaars en lastscheiders waarin zekeringen zijn opgenomen, de zogenaamde zekeringcombinaties. Voor de zekering zelf kijkt u dus naar IEC 60269.
Wat is het verschil tussen IEC 60947-2 en IEC 60898-1?
IEC 60947-2 is de productnorm voor industriële vermogensschakelaars die door vakkundige personen worden bediend, met de kengetallen Icu en Ics. IEC 60898-1 geldt voor automaten in woningen en vergelijkbare installaties, met het kengetal Icn. De waarden van beide normen zijn niet zonder meer uitwisselbaar.
Wat betekent AC-3 op een contactor?
AC-3 is de gebruikscategorie uit IEC 60947-4-1 voor het aanlopen en uitschakelen van kooiankermotoren tijdens bedrijf. De stroom bij AC-3 is de waarde waarop u een contactor voor een motor kiest. Voor hoogrendementsmotoren met een hogere aanloopstroom bestaat sinds 2018 de categorie AC-3e.
Wat is coördinatie type 2?
Coördinatie type 2 volgens IEC 60947-4-1 betekent dat een motorstarter na een kortsluiting zonder vervanging van onderdelen weer in bedrijf kan. Alleen licht verkleefde contacten zijn toegestaan. Bij type 1 mag de starter beschadigd raken en moet hij worden gerepareerd.
Is IEC 60947 verplicht in Nederland?
IEC 60947 is als norm niet wettelijk verplicht, maar de Europese versies zijn geharmoniseerd onder de Laagspanningsrichtlijn. Een fabrikant die zijn schakelmateriaal volgens EN IEC 60947 ontwerpt, mag aannemen dat het aan de wettelijke veiligheidseisen voldoet. In Nederland verschijnen de delen als NEN-EN-IEC 60947.
Wat is het verschil tussen IEC 60947 en IEC 61439?
IEC 60947 gaat over de losse componenten, zoals contactoren en vermogensschakelaars. IEC 61439 gaat over de complete laagspanningsverdeelinrichting waarin die componenten worden ingebouwd, met eisen aan opwarming, kortsluitvastheid en verificatie. Een kast volgens IEC 61439 is dus gevuld met componenten volgens IEC 60947.
📌 Samengevat
IEC 60947 is de productnormenreeks voor laagspanningsschakelmateriaal tot 1000 V AC en 1500 V DC, van vermogensschakelaar en contactor tot drukknop en naderingsschakelaar. Met deel 1 als algemene basis, kengetallen als Icu, Ics en Ie, gebruikscategorieën als AC-3 en coördinatietypen voor motorstarters kunt u componenten objectief vergelijken en veilig toepassen in kasten volgens IEC 61439 en machines volgens IEC 60204-1.