Wat is IEC 60079?
IEC 60079 is de internationale normreeks voor elektrisch materieel en installaties in explosieve atmosferen, die beschermingswijzen, markering, installatie, inspectie en reparatie regelt voor plaatsen waar brandbare gassen, dampen of stof aanwezig kunnen zijn. In Nederland en Europa geldt de reeks als NEN-EN-IEC 60079: de Europese overname (EN IEC 60079) die NEN ongewijzigd in het Nederlandse normenpakket opneemt. De reeks telt tientallen delen, van de algemene eisen in deel 0 tot de inspectie-eisen in deel 17. Voor OT-engineers bepaalt IEC 60079 welke sensoren, PLC’s, aandrijvingen en zelfs tablets u in een Ex-zone mag toepassen en hoe u ze aansluit.
🧠 Wat regelt de IEC 60079-reeks?
De reeks volgt de levenscyclus van een Ex-installatie. Dezelfde set normen wordt gebruikt door de fabrikant die een apparaat ontwerpt, de engineer die een installatie ontwerpt en de inspecteur die haar jaren later controleert.
- Gebiedsindeling - deel 10-1 (gas) en 10-2 (stof) beschrijven hoe u een installatie in zones indeelt op basis van hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer voorkomt
- Apparatuur - deel 0 bevat de algemene eisen; elk volgend deel beschrijft één beschermingswijze, zoals drukvaste behuizing of intrinsieke veiligheid
- Ontwerp en installatie - deel 14 regelt de selectie van apparatuur per zone, bekabeling, aarding en documentatie
- Inspectie en onderhoud - deel 17 beschrijft eerste en periodieke inspecties en de inspectiegraden
- Reparatie - deel 19 regelt herstel, revisie en aanpassing van Ex-materieel
- Overig - onder meer gasdetectie (deel 29), optische straling (deel 28) en materiaaleigenschappen van gassen en dampen (deel 20-1)
🛡️ Welke beschermingswijzen kent IEC 60079?
Elke beschermingswijze voorkomt ontsteking op een andere manier. Het niveau achter de letter (a, b of c) geeft aan in welke zone het apparaat mag worden gebruikt.
| Code | Beschermingswijze | Principe | Normdeel | Niveaus |
|---|---|---|---|---|
| Ex d | Drukvaste behuizing | Behuizing weerstaat een interne explosie en laat geen vlam naar buiten | IEC 60079-1 | da, db, dc |
| Ex p | Overdrukbehuizing | Schone lucht of inert gas onder overdruk houdt de atmosfeer buiten | IEC 60079-2 | pxb, pyb, pzc |
| Ex e | Verhoogde veiligheid | Extra constructiemaatregelen voorkomen vonken en hete oppervlakken | IEC 60079-7 | eb, ec |
| Ex i | Intrinsieke veiligheid | Energie in het circuit is te laag om te ontsteken | IEC 60079-11 | ia, ib, ic |
| Ex n | Beschermingswijze n | Afgedichte apparaten en beperkt ademende behuizingen voor zone 2 | IEC 60079-15 | nC, nR |
| Ex m | Ingieten | Ontstekingsbron wordt ingegoten in kunststof | IEC 60079-18 | ma, mb, mc |
| Ex o / Ex q | Olie-onderdompeling / zandvulling | Ontstekingsbron ligt onder vloeistof of poeder | IEC 60079-6 / -5 | ob, oc / q |
| Ex t | Stofbescherming door behuizing | Stofdichte behuizing met begrensde oppervlaktetemperatuur | IEC 60079-31 | ta, tb, tc |
Bij de editie van IEC 60079-7 uit 2015 is de oude subvariant Ex nA opgegaan in Ex ec. Deel 15 dekt sinds de editie van 2017 alleen nog nC en nR. Op oudere installaties ziet u Ex nA dus nog wel, op nieuwe certificaten niet meer.
🔥 Hoe sluiten zones, EPL’s en apparatuurgroepen op elkaar aan?
Het EPL (Equipment Protection Level) is de IEC-manier om aan te geven hoe betrouwbaar een apparaat ontsteking voorkomt. In de EU is dat gekoppeld aan de ATEX-categorie.
| Zone gas | Zone stof | Aanwezigheid explosieve atmosfeer | Minimale EPL | ATEX-categorie |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 20 | Voortdurend of langdurig | Ga / Da | 1G / 1D |
| 1 | 21 | Waarschijnlijk tijdens normaal bedrijf | Gb / Db | 2G / 2D |
| 2 | 22 | Niet waarschijnlijk, en dan kortdurend | Gc / Dc | 3G / 3D |
Daarnaast deelt IEC 60079-0 materieel in groepen in. Groep I is voor mijnbouw met mijngas. Groep II is voor gas en kent drie subgroepen: IIA (bijvoorbeeld propaan), IIB (ethyleen) en IIC (waterstof en acetyleen), oplopend in ontvlambaarheid. Groep III is voor stof: IIIA (brandbare vezels), IIIB (niet-geleidend stof) en IIIC (geleidend stof). Apparatuur voor een hogere subgroep mag in een lagere: een IIC-apparaat is ook geschikt voor IIA.
De temperatuurklasse geeft de maximale oppervlaktetemperatuur. Die moet lager liggen dan de zelfontbrandingstemperatuur van het gas.
| Temperatuurklasse | T1 | T2 | T3 | T4 | T5 | T6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Max. oppervlaktetemperatuur | 450 °C | 300 °C | 200 °C | 135 °C | 100 °C | 85 °C |
✅ Hoe leest u een Ex-markering?
Een apparaat voor de Europese markt draagt twee markeringen naast elkaar: het ATEX-deel uit richtlijn 2014/34/EU en het technische deel uit IEC 60079-0. Een typisch voorbeeld van een drukvaste klemmenkast:
⬡Ex II 2G Ex db eb IIC T4 Gb
| Onderdeel | Herkomst | Betekenis |
|---|---|---|
| ⬡Ex | ATEX | Europees symbool voor explosieveilig materieel |
| II | ATEX | Apparatuurgroep II: bovengronds, niet mijnbouw |
| 2G | ATEX | Categorie 2 voor gas: geschikt vanaf zone 1 |
| Ex db eb | IEC 60079 | Drukvaste behuizing met aansluitruimte in verhoogde veiligheid |
| IIC | IEC 60079 | Gasgroep IIC: ook geschikt voor waterstof |
| T4 | IEC 60079 | Oppervlakte blijft onder 135 °C |
| Gb | IEC 60079 | Beschermingsniveau, passend bij zone 1 |
Daarnaast staan op het typeplaatje het certificaatnummer en, vanaf de editie van IEC 60079-0 uit 2026, altijd het omgevingstemperatuurbereik. Een certificaatnummer met een X aan het eind betekent bijzondere gebruiksvoorwaarden die u in het certificaat moet nalezen.
🔁 Wat is het verschil tussen IEC 60079 en NEN-EN-IEC 60079?
Technisch is er geen verschil: NEN-EN-IEC 60079 is dezelfde tekst als IEC 60079, maar met een Europees en Nederlands voorblad. CENELEC neemt de IEC-delen over als EN IEC 60079 en NEN publiceert ze als NEN-EN-IEC 60079. Oudere Europese edities, van vóór de huidige naamgeving, heten nog EN 60079 zonder ‘IEC’. Het verschil zit in de juridische status.
| Uitgave | Uitgever | Status |
|---|---|---|
| IEC 60079 | IEC (wereldwijd) | Basis voor het internationale IECEx-certificeringsschema |
| EN IEC 60079 | CENELEC (Europa) | Productdelen zijn geharmoniseerd onder richtlijn 2014/34/EU en geven vermoeden van conformiteit |
| NEN-EN-IEC 60079 | NEN (Nederland) | Nederlandse uitgave; de installatie- en inspectiedelen worden gebruikt voor de werkgeversplichten |
Een voorbeeld: EN IEC 60079-0:2018 is de Europese overname van IEC 60079-0:2017 en staat sinds juli 2019 als geharmoniseerde norm in het Publicatieblad van de EU. De achtste editie van IEC 60079-0 verscheen in juni 2026; de Europese overname volgt altijd met enige vertraging. Controleer daarom bij certificering welke editie geharmoniseerd is.
🧱 Welke andere normen en regels horen erbij?
| Norm of regel | Relatie met IEC 60079 |
|---|---|
| ATEX 2014/34/EU | Productrichtlijn; fabrikanten tonen conformiteit aan met de geharmoniseerde EN IEC 60079-delen |
| ATEX 1999/92/EG | Werkgeversrichtlijn, in Nederland in het Arbobesluit onder de Arbowet, artikelen 3.5a tot en met 3.5f |
| CE-markering | Ex-materieel draagt CE; bij categorie 1 en 2 staat daarnaast het nummer van de aangemelde instantie die de productie bewaakt |
| Machinerichtlijn 2006/42/EG | Eis 1.5.7 van bijlage I verwijst voor machines in een explosieve atmosfeer naar ATEX; vanaf 20 januari 2027 geldt de Machineverordening |
| NEN 1010 | Algemene laagspanningsinstallaties; IEC 60079-14 vult die aan voor Ex-zones |
| NEN 3140 | Veilige bedrijfsvoering en periodieke inspectie van elektrische installaties |
| IEC 61439 | Schakel- en verdeelkasten; in een Ex-zone heeft de kast daarnaast een Ex-beschermingswijze nodig |
| IEC 60204-1 | Elektrische uitrusting van machines; aanvullend IEC 60079 bij inzet in een Ex-zone |
Voor niet-elektrische apparatuur zoals pompen en tandwielkasten gelden EN ISO 80079-36 en -37. Een IECEx-certificaat is buiten Europa gangbaar, maar vervangt binnen de EU geen ATEX-certificaat.
🏭 Hoe past u IEC 60079 toe in OT-projecten?
Het praktische werk zit in IEC 60079-14 en -17. Een gebruikelijke aanpak voor een OT-project in een chemische fabriek of tankopslag:
- Haal de zonetekening op - de zone-indeling staat in het explosieveiligheidsdocument van de werkgever, in Nederland vaak opgesteld met NPR 7910-1 (gas) en NPR 7910-2 (stof)
- Bepaal per plaats de eisen - zone, gasgroep en temperatuurklasse van de aanwezige stoffen leveren de minimale EPL, subgroep en T-klasse
- Kies de beschermingswijze - veldinstrumenten met 4-20 mA en HART meestal in Ex ia of Ex ib via barrières of scheiders; schakelkasten met een PLC of O vaak buiten de zone, of in een Ex p- of Ex d-behuizing; motoren in Ex db of Ex eb
- Let op digitale communicatie - veldbussen gebruiken FISCO, Ethernet-APL gebruikt 2-WISE uit IEC TS 60079-47; draadloze apparatuur zoals WirelessHART of wifi heeft een Ex-certificaat nodig, en IEC 60079-0 begrenst het uitgestraalde radiovermogen (voor gasgroep IIC 2 W)
- Documenteer de installatie - certificaten, lusberekeningen voor Ex i, kabellijsten en kabelwartels horen in het verificatiedossier volgens IEC 60079-14
- Inspecteer periodiek - volgens IEC 60079-17 met een eerste inspectie vóór ingebruikname en daarna periodiek, zonder deskundig advies met een interval van ten hoogste drie jaar
Een veelvoorkomende valkuil is een frequentieregelaar die een Ex-motor voedt. Een Ex eb-motor is vaak alleen voor netvoeding gecertificeerd; voeding via een regelaar vraagt een certificaat dat die combinatie uitdrukkelijk toestaat, omdat de motor anders warmer kan worden dan zijn T-klasse toelaat.
⚠️ Welke fouten ziet u vaak in de praktijk?
- Verkeerde kabelwartels - een gewone wartel op een Ex d-behuizing heft de drukvastheid op
- Gemengde Ex i-kringen - intrinsiek veilige en gewone kringen in dezelfde goot of klemmenstrook zonder scheiding; Ex i-kringen worden vaak lichtblauw gemarkeerd
- Te lage temperatuurklasse of gasgroep - een IIB-apparaat in een waterstofomgeving is niet toegestaan
- Wijzigingen zonder herbeoordeling - een extra gat in een behuizing of een andere zekering maakt het certificaat ongeldig
- Onvoldoende competentie - IEC 60079-14 en -17 eisen aantoonbare kennis van ontwerpers, installateurs en inspecteurs; het internationale IECEx-schema kent daarvoor een persoonscertificaat
- Ex-risico’s vergeten bij IT-apparatuur - een gewone laptop, smartphone of edge device is een ontstekingsbron en hoort niet in een zone zonder werkvergunning en gasmeting
❓ Veelgestelde vragen
Is NEN-EN-IEC 60079 hetzelfde als IEC 60079?
Ja, inhoudelijk wel. NEN-EN-IEC 60079 is de Nederlandse uitgave van de Europese overname EN IEC 60079, die op zijn beurt de internationale IEC 60079-tekst ongewijzigd overneemt. Het verschil is juridisch: de Europese productdelen zijn geharmoniseerd onder de ATEX-richtlijn 2014/34/EU.
Is IEC 60079 wettelijk verplicht?
IEC 60079 is als norm niet zelf verplicht, maar de ATEX-richtlijnen wel. Wie aan de geharmoniseerde EN IEC 60079-delen voldoet, krijgt een vermoeden van conformiteit met de productrichtlijn. Voor installatie en inspectie is NEN-EN-IEC 60079-14 en -17 in Nederland de gangbare invulling van de Arbobesluit-verplichtingen.
Welk deel van IEC 60079 gaat over installatie?
IEC 60079-14 regelt ontwerp, selectie en installatie van elektrische installaties in explosiegevaarlijke gebieden. Het deel beschrijft onder meer welke beschermingswijze per zone is toegestaan, hoe u kabels invoert en hoe u een Ex i-lus doorrekent. De zesde editie verscheen in 2024.
Hoe vaak moet een Ex-installatie volgens IEC 60079-17 worden geïnspecteerd?
IEC 60079-17 vraagt een eerste inspectie vóór ingebruikname en daarna periodieke inspecties. Zonder onderbouwd deskundig advies is het interval ten hoogste drie jaar. De norm kent drie inspectiegraden: visueel, nauwkeurig en gedetailleerd.
Wat betekent T4 in een IEC 60079-markering?
T4 betekent dat de oppervlaktetemperatuur van het apparaat onder alle beoordeelde omstandigheden niet boven 135 °C komt. De temperatuurklasse moet lager liggen dan de zelfontbrandingstemperatuur van het gas ter plaatse. T6 is met 85 °C de strengste klasse.
Wat is het verschil tussen IECEx en ATEX?
IECEx is een vrijwillig internationaal certificeringsschema dat direct op de IEC 60079-normen is gebaseerd. ATEX is Europese wetgeving die voor de EU-markt verplicht is en verwijst naar de Europese EN IEC 60079-delen. Een IECEx-certificaat vervangt binnen de EU geen ATEX-certificaat, maar de testrapporten kunnen een ATEX-beoordeling ondersteunen.
📌 Samengevat
IEC 60079 is de technische ruggengraat van explosieveiligheid: de reeks bepaalt hoe een apparaat ontsteking voorkomt, hoe u dat op het typeplaatje herkent en hoe u installatie en inspectie uitvoert. In Nederland gebruikt u dezelfde inhoud als NEN-EN-IEC 60079, gekoppeld aan ATEX en het Arbobesluit. Voor OT-projecten betekent dat elke sensor, kast, motor en draadloos apparaat in een Ex-zone een passende EPL, gasgroep en temperatuurklasse moet hebben.
IEC 60079 en de Nederlandse uitgave NEN-EN-IEC 60079 vormen samen de norm waarmee u elektrisch materieel in explosiegevaarlijke zones veilig kiest, installeert en inspecteert.