Wat is IEC 61010?
IEC 61010 is de internationale normenreeks met veiligheidseisen voor elektrische meet-, test-, regel- en laboratoriumapparatuur, die gebruikers en omgeving beschermt tegen elektrische schok, brand, verbranding, mechanische gevaren en andere risico’s die van het apparaat zelf uitgaan. De reeks bestaat uit een algemeen deel, IEC 61010-1, en een groot aantal aanvullende delen voor specifieke producten, van multimeters en stroomtangen tot centrifuges en PLC’s. In OT-omgevingen raakt IEC 61010 aan bijna alles wat meet en regelt: transmitters, signaalomvormers, procesregelaars, HMI’s met meetfuncties, kalibrators en de besturingsapparatuur in de besturingskast.
🧠 Wat regelt IEC 61010 precies?
IEC 61010 is een productveiligheidsnorm. Hij beschrijft hoe een fabrikant zijn apparaat moet ontwerpen en testen zodat het onder normale omstandigheden en bij een enkele fout veilig blijft. De norm valt onder technisch comité IEC TC 66 en heeft de status van group safety publication, wat betekent dat andere productnormen ernaar verwijzen.
De belangrijkste gevaren waartegen IEC 61010-1 beschermt:
- Elektrische schok - aanraakbare delen mogen niet gevaarlijk onder spanning komen te staan, via isolatie, luchtwegen en kruipwegen, en een beschermende aardverbinding.
- Brand - beperking van brandverspreiding binnen en buiten de behuizing.
- Te hoge temperatuur - aanraakbare oppervlakken en componenten mogen niet te heet worden.
- Mechanische gevaren - bewegende delen, scherpe randen, stabiliteit en de stevigheid van de behuizing bij stoten of vallen.
- Straling, giftige stoffen en implosie - onder meer lasers, uv-straling en vrijkomende gassen.
- Gevaren door fouten - het apparaat moet ook bij een enkele fout (bijvoorbeeld een kortgesloten component of een losgeraakte aardgeleider) veilig blijven. Blijven functioneren is geen eis, veilig falen wel.
Sinds de derde editie (2010) bevat deel 1 ook een apart hoofdstuk over risicobeoordeling (hoofdstuk 17), voor gevaren die de norm niet expliciet behandelt. Wat IEC 61010 nadrukkelijk niet regelt, zijn prestaties, nauwkeurigheid, EMC (daarvoor bestaat IEC 61326-1), functionele veiligheid en explosieveiligheid.
📦 Uit welke delen bestaat de IEC 61010-reeks?
De huidige versie van deel 1 is editie 3.1 uit 2017: de derde editie van 2010 met amendement 1 uit 2016 in één document. Een vierde editie was in oktober 2026 nog niet verschenen; ook recente deel 2-normen verwijzen nog naar deze versie. De aanvullende delen (2-xxx) wijzigen of vullen deel 1 aan en worden altijd samen met deel 1 gebruikt.
| Deel | Onderwerp | Voorbeelden van apparatuur |
|---|---|---|
| IEC 61010-1 | Algemene eisen | Elk meet-, regel- en laboratoriumapparaat |
| IEC 61010-2-030 | Apparatuur met test- of meetcircuits | Vermogensanalysers, dataloggers, meetkaarten |
| IEC 61010-2-032 | Handstroomsensoren | Stroomtangen |
| IEC 61010-2-033 | Handmultimeters | Multimeters voor netspanning |
| IEC 61010-2-034 | Isolatieweerstandsmeters | Megohmmeters |
| IEC 61010-031 | Meetsnoeren en tastkoppen | Meetpennen, probes |
| IEC 61010-2-010 / 2-020 | Verwarming van materialen, centrifuges | Ovens, laboratoriumcentrifuges |
| IEC 61010-2-201 | Besturingsapparatuur | PLC’s, I/O-modules, operator panels |
Voor de OT-wereld is IEC 61010-2-201 het belangrijkste deel. Het verscheen in 2013 en nam de productveiligheidshoofdstukken (11 tot en met 14) over uit IEC 61131-2, de norm voor programmeerbare besturingen. Sindsdien regelt IEC 61131-2 de functionele, EMC- en omgevingseisen van een PLC, en IEC 61010-2-201 de elektrische veiligheid. De huidige, derde editie verscheen in oktober 2024 en voegde onder meer eisen toe voor de isolatie van SELV- en PELV-circuits.
⚡ Wat zijn meetcategorieën (CAT II, III en IV)?
Een veelgehoord begrip uit IEC 61010 is de meetcategorie. Die geeft aan op welk punt van een laagspanningsinstallatie een meetcircuit veilig mag meten, en dus welke spanningspieken (transiënten) de isolatie moet doorstaan. Sinds de derde editie staan de meetcategorieën niet meer in deel 1, maar in IEC 61010-2-030.
| Categorie | Meetpunt in de installatie | Voorbeeld in een fabriek |
|---|---|---|
| O (voorheen CAT I) | Circuits die niet rechtstreeks met het net verbonden zijn | 24 V DC-sensorvoeding, 4-20 mA-lus, elektronica achter een voeding |
| CAT II | Circuits die via een stekker aan een eindgroep hangen | Wandcontactdozen, draagbaar gereedschap, laboratoriumapparatuur |
| CAT III | De vaste installatie in het gebouw | Verdeelkasten, besturingskasten, vast aangesloten motoren |
| CAT IV | De bron van de installatie | Hoofdaansluiting, kWh-meter, buitenleidingen |
Een multimeter met “CAT III 1000 V” mag dus metingen doen in een verdeelkast tot 1000 V, maar niet bij de hoofdaansluiting. Hoe hoger de categorie, hoe groter de transiënt waarop het instrument is getest.
Let op het verschil met overspanningscategorieën (IEC 60664-1). Die gaan over de netvoeding van het apparaat zelf, niet over wat het meet. Een PLC of procesregelaar met een 230 V-voeding moet voldoen aan de overspanningscategorie van de plek waar hij wordt aangesloten. De meetingangen van een sensor of transmitter op 24 V hebben geen CAT-classificatie nodig.
🔁 Hoe verhoudt IEC 61010 zich tot andere normen en wetgeving?
In de EU is de Europese versie EN 61010-1 geharmoniseerd onder de Laagspanningsrichtlijn 2014/35/EU. Die richtlijn geldt voor apparaten tussen 50 en 1000 V wisselspanning en tussen 75 en 1500 V gelijkspanning. Wie aan de geharmoniseerde norm voldoet, krijgt een vermoeden van conformiteit en kan de CE-markering onderbouwen. In Noord-Amerika gelden de vrijwel gelijke UL 61010-1 en CSA C22.2 No. 61010-1, en via het IECEE CB-schema kan één testrapport internationaal worden hergebruikt.
| Norm | Toepassingsgebied | Relatie met IEC 61010 |
|---|---|---|
| IEC 60204-1 | Elektrische uitrusting van machines | Geldt voor de machine; ingebouwde meet- en regelapparatuur voldoet zelf aan IEC 61010 |
| IEC 61439 | Schakel- en verdeelinrichtingen | Regelt de kast; IEC 61010 de instrumenten en regelaars die erin zitten |
| IEC 61131 | Programmeerbare besturingen | Functie en EMC; veiligheid via IEC 61010-2-201 |
| ISO 13849-1 en IEC 61508 | Functionele veiligheid | Aanvullend: IEC 61010 gaat over het apparaat zelf, niet over veiligheidsfuncties |
| IEC 60079 | Explosiegevaarlijke omgevingen | Valt buiten IEC 61010; voor ATEX-zones gelden aparte eisen |
| NEN 1010 | Laagspanningsinstallaties in Nederland | Installatienorm, geen productnorm; de plek in de installatie bepaalt welke meetcategorie een meetinstrument nodig heeft |
| NEN 3140 | Bedrijfsvoering van elektrische installaties | Regelt veilig werken, inclusief het gebruik van geschikte meetmiddelen |
Cybersecurity valt eveneens buiten IEC 61010. Voor de digitale beveiliging van een PLC of netwerkgekoppeld meetinstrument gelden IEC 62443 en, voor nieuwe producten in de EU, de Cyber Resilience Act.
🏭 Hoe pas je IEC 61010 toe in de praktijk?
Voor een eindgebruiker, OEM of paneelbouwer komt IEC 61010 vooral terug bij de keuze, inbouw en het gebruik van apparatuur. Een praktische aanpak:
- Controleer de conformiteit - vraag bij inkoop naar de EU-conformiteitsverklaring met EN 61010-1 en het relevante deel 2, of naar een CB-testrapport.
- Let op de gebruiksomstandigheden - deel 1 gaat standaard uit van gebruik binnenshuis, tot 2000 m hoogte, 5 tot 40 °C, maximaal 80 % relatieve luchtvochtigheid tot 31 °C (lineair aflopend naar 50 % bij 40 °C), netspanningsschommelingen tot ±10 %, transiënte overspanningen tot overspanningscategorie II en vervuilingsgraad 2. Wie daarbuiten installeert, bijvoorbeeld in een buitenkast of een vochtige ruimte, heeft apparatuur nodig die daarvoor expliciet is gespecificeerd.
- Kies de juiste meetcategorie - meetinstrumenten voor storingzoeken in een verdeelkast moeten minimaal CAT III hebben voor de spanning die daar voorkomt. Dat geldt ook voor de meetsnoeren volgens IEC 61010-031: de laagste categorie in de keten bepaalt de veiligheid.
- Volg de installatie-instructies - aansluiting van de beschermende aarding, de voorgeschreven zekering en het afschermen van klemmen zijn vaak voorwaarden van de typekeuring.
- Beheer meetmiddelen - neem veiligheidscontrole van meetsnoeren en instrumenten op in het kalibratieproces en de NEN 3140-inspecties.
Veelgemaakte fouten zijn een multimeter met alleen CAT II-classificatie gebruiken in een verdeelkast, beschadigde meetsnoeren blijven gebruiken, apparatuur buiten de opgegeven omgevingscondities toepassen en het verwijderen van de aardverbinding om een meetprobleem “op te lossen”.
❓ Veelgestelde vragen
Is IEC 61010 verplicht?
IEC 61010 is als norm niet wettelijk verplicht, maar in de EU is EN 61010-1 geharmoniseerd onder de Laagspanningsrichtlijn. Fabrikanten die eraan voldoen, krijgen een vermoeden van conformiteit voor de CE-markering. In de praktijk is IEC 61010 daardoor de standaardroute voor meet-, regel- en laboratoriumapparatuur.
Wat is het verschil tussen IEC 61010 en IEC 62368-1?
IEC 61010 geldt voor meet-, regel- en laboratoriumapparatuur, terwijl IEC 62368-1 de veiligheidsnorm is voor audio-, video- en ICT-apparatuur. Een industriële PC valt meestal onder IEC 62368-1, een procesregelaar of PLC onder IEC 61010. Bij twijfel bepaalt het beoogde gebruik van het apparaat welke norm van toepassing is.
Wat betekent CAT III op een multimeter?
CAT III op een multimeter betekent dat het instrument volgens IEC 61010 veilig is voor metingen in de vaste installatie van een gebouw, zoals verdeelkasten en vast aangesloten machines. Het getal erachter, bijvoorbeeld 600 V of 1000 V, is de maximale spanning ten opzichte van aarde. Voor metingen bij de hoofdaansluiting is CAT IV nodig.
Valt een PLC onder IEC 61010?
Ja, de elektrische veiligheid van een PLC en andere besturingsapparatuur valt sinds 2013 onder IEC 61010-2-201. Dat deel nam de productveiligheidseisen over uit IEC 61131-2, dat sinds de editie van 2017 alleen nog functionele, EMC- en omgevingseisen bevat. Een PLC-fabrikant toetst zijn product dus aan beide normen.
Gaat IEC 61010 ook over functionele veiligheid?
IEC 61010 gaat niet over functionele veiligheid. De norm zorgt dat het apparaat zelf geen gevaar oplevert, terwijl normen als IEC 61508, IEC 62061 en ISO 13849-1 eisen stellen aan veiligheidsfuncties die een proces of machine beveiligen. Een veiligheids-PLC moet daarom aan beide soorten normen voldoen.
Welke versie van IEC 61010-1 is actueel?
De actuele versie van IEC 61010-1 is editie 3.1 uit 2017, de derde editie uit 2010 samengevoegd met amendement 1 uit 2016. In de EU geldt de Europese versie EN 61010-1 met bijbehorend amendement. Fabrikanten moeten bij elke nieuwe editie nagaan of hun product nog voldoet.
📌 Samengevat
IEC 61010 is de productveiligheidsnorm voor elektrische meet-, regel- en laboratoriumapparatuur, van multimeter tot PLC. Deel 1 bevat de algemene eisen, aanvullende delen regelen specifieke producten en meetcategorieën, en in de EU geeft EN 61010-1 onder de Laagspanningsrichtlijn een vermoeden van conformiteit. In OT-omgevingen helpt de norm bij de keuze van veilige instrumenten en besturingen, maar functionele veiligheid, explosieveiligheid en cybersecurity vragen om andere normen.