ATEX

Wat is ATEX?

ATEX is de verzamelnaam voor twee Europese richtlijnen die explosiegevaar beheersen: richtlijn 2014/34/EU stelt eisen aan apparatuur en beveiligingssystemen voor explosieve atmosferen, en richtlijn 1999/92/EG verplicht werkgevers om werknemers te beschermen op plaatsen waar brandbare gassen, dampen, nevels of stof een explosieve atmosfeer kunnen vormen. De naam komt van het Franse ATmosphères EXplosibles. ATEX raakt elke chemische fabriek, raffinaderij, tankopslag, meelfabriek, waterzuivering met biogas en waterstofinstallatie in de EU. Voor OT-engineers bepaalt ATEX welke PLC’s, sensoren, kabels en zelfs tablets u in een Ex-zone mag gebruiken.

🧠 Welke twee ATEX-richtlijnen zijn er?

ATEX bestaat uit een productrichtlijn voor fabrikanten en een gebruikersrichtlijn voor werkgevers. Beide gebruiken dezelfde zone-indeling en dezelfde apparatuurcategorieën, zodat de keten van ontwerp tot gebruik op elkaar aansluit.

De bijnamen verwijzen naar het artikel van het EU-verdrag waarop de richtlijn steunt: artikel 114 (interne markt) en artikel 153 (sociaal beleid, vóór de hernummering artikel 137). Certificaten die nog onder 94/9/EG zijn afgegeven, blijven onder 2014/34/EU geldig.

🧯 Wanneer ontstaat een explosieve atmosfeer?

Een explosie vraagt drie dingen tegelijk, de zogeheten explosiedriehoek:

1. Brandbare stof - gas, damp, nevel of stof in een concentratie tussen de onderste en bovenste explosiegrens (voor methaan ongeveer 4,4 tot 17 volumeprocent in lucht)
2. Zuurstof - normaal gesproken gewoon de omgevingslucht
3. Ontstekingsbron - met voldoende energie of temperatuur

De norm EN 1127-1 onderscheidt dertien soorten ontstekingsbronnen, waaronder hete oppervlakken, vlammen, mechanisch opgewekte vonken, elektrische apparatuur, zwerfstromen, statische elektriciteit, bliksem, radiogolven, ultrasone trillingen, adiabatische compressie en exotherme reacties. Voor OT is dat lijstje relevant: niet alleen een relais of klemmenstrook kan ontsteken, ook een radiozender of een statisch opgeladen kunststof behuizing.

De ATEX-aanpak volgt een vaste volgorde. Eerst voorkomt u dat een explosieve atmosfeer ontstaat (gesloten systemen, ventilatie, inertisering met stikstof). Lukt dat niet volledig, dan vermijdt u ontstekingsbronnen. Als laatste beperkt u de gevolgen met bijvoorbeeld explosieluiken of drukbestendige constructies.

🧭 Hoe worden ATEX-zones ingedeeld?

De werkgever deelt de installatie in zones in op basis van hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer aanwezig is. De zone bepaalt welke apparatuurcategorie minimaal nodig is.

In Nederland gebruikt men voor de zonering NPR 7910-1 (gassen en vloeistoffen) en NPR 7910-2 (stof), naast de internationale normen IEC 60079-10-1 en IEC 60079-10-2. Een veelgemaakte fout is te ruim zoneren “voor de zekerheid”: een grotere zone 1 betekent duurdere apparatuur, meer inspectie en meer werkvergunningen, zonder dat de werkelijke veiligheid toeneemt.

⚙️ Hoe leest u een ATEX-markering?

Een ATEX-apparaat draagt een markering die uit twee delen bestaat: het Europese deel uit de richtlijn en het technische deel uit de IEC 60079-reeks. Een typisch voorbeeld:

CE 0344 ⬡Ex II 2G Ex db IIC T4 Gb

De gasgroep en temperatuurklasse moeten passen bij de stoffen in uw installatie. Apparatuur voor een zwaardere groep mag altijd in een lichtere groep, niet andersom.

De gasgroep staat los van de temperatuurklasse: IIA heeft propaan als referentiegas (ook aceton en methaan vallen eronder), IIB ethyleen, en IIC waterstof en acetyleen, die met ongeveer 0,02 mJ de laagste ontstekingsenergie hebben. Voor stof bestaan de groepen IIIA (brandbare vezels), IIIB (niet-geleidend stof) en IIIC (geleidend stof), en staat de maximale oppervlaktetemperatuur direct in graden op het label, bijvoorbeeld T135 °C.

🔧 Hoe toont een fabrikant conformiteit aan?

De productrichtlijn koppelt de zwaarte van de beoordeling aan de categorie. Hoe hoger het beschermingsniveau, hoe meer een aangemelde instantie (notified body) moet doen:

• Categorie 1 en M1 - EU-typeonderzoek door een aangemelde instantie, plus kwaliteitsborging van de productie of productverificatie
• Categorie 2 en M2, elektrisch materieel en verbrandingsmotoren - EU-typeonderzoek plus conformiteit met het type op basis van interne productiecontrole met productcontroles onder toezicht, of kwaliteitsborging van het product
• Categorie 2, niet-elektrisch materieel - interne productiecontrole; het technisch dossier gaat ter bewaring naar een aangemelde instantie
• Categorie 3 - interne productiecontrole door de fabrikant zelf

Elektrische apparatuur wordt beoordeeld tegen de geharmoniseerde NEN-EN-IEC 60079-normen; voor niet-elektrische apparatuur zoals pompen, koppelingen en tandwielkasten gelden EN ISO 80079-36 en -37. Het internationale IECEx-certificaat is buiten Europa gangbaar, maar vervangt binnen de EU geen ATEX-certificaat. Wel kunnen IECEx-testrapporten een ATEX-aanvraag onderbouwen.

🏭 Wat betekent ATEX voor OT en IT/OT-convergentie?

Digitalisering brengt steeds meer elektronica en radio de procesinstallatie in, en dus meer potentiële ontstekingsbronnen. Typische ontwerpkeuzes:

Ook IT-beslissingen hebben een ATEX-kant. Een draadloos netwerk uitrollen over een chemische site, een industriële switch vervangen door een ander type of een mobiele inspectie-app invoeren, zijn wijzigingen die het explosieveiligheidsdocument kunnen raken. Omgekeerd vermindert onderhoud op afstand het aantal keren dat iemand met gereedschap een Ex-zone in moet.

🛠️ Hoe pakt u ATEX aan in een Nederlandse installatie?

In Nederland is de gebruikersrichtlijn verwerkt in het Arbobesluit onder de Arbowet. De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt toezicht. Een werkbare aanpak in zeven stappen:

1. Inventariseer brandbare stoffen, hun eigenschappen (vlampunt, explosiegrenzen, gasgroep, ontstekingstemperatuur) en vrijkomingsbronnen als onderdeel van de RI&E
2. Zoneer volgens NPR 7910-1/-2 en leg de zones vast op tekeningen; gebruik een HAZOP om afwijkende procescondities mee te nemen
3. Stel het explosieveiligheidsdocument (EVD) op vóór de start van de arbeid en actualiseer het bij elke belangrijke wijziging, uitbreiding of verbouwing (artikel 3.5c Arbobesluit)
4. Selecteer apparatuur per zone volgens artikel 3.5e, met passende gasgroep en temperatuurklasse
5. Installeer volgens NEN-EN-IEC 60079-14 en, voor laagspanning, NEN 1010; laat vóór de eerste inbedrijfstelling en na elke belangrijke wijziging een ter zake deskundige de explosieveiligheid van de gehele installatie controleren (artikel 3.5e, onderdeel i)
6. Inspecteer en onderhoud volgens NEN-EN-IEC 60079-17; de periodieke inspectie-interval mag zonder deskundig advies niet langer zijn dan drie jaar
7. Organiseer het werk met werkvergunningen, gasmetingen, vonkvrij gereedschap, aarding en bevoegd personeel volgens NEN 3140

In 2020 is artikel 3.5e verduidelijkt (Staatsblad 2020, 26): de tekst dat het EVD “andere eisen” kon stellen, werd “aanvullende eisen”. Volgens de toelichting mag het EVD dus geen lichtere zone of apparatuurcategorie toestaan; alleen als geschikte apparatuur niet beschikbaar is, mag u met extra maatregelen afwijken. In de praktijk raakte dat vooral mobiele apparatuur. Omdat voor sommige meetapparatuur en accugereedschap geen Ex-uitvoering bestaat, publiceerde de Arbeidsinspectie op 2 maart 2023 een aangepaste wijze van toezicht. Daarin is bij uitzondering niet-gecertificeerde apparatuur toegestaan, maar alleen in zone 2 of 22 en na een beoordeling van alle ontstekingsbronnen door een ATEX-deskundige. De branches VNCI, Vemobin, VOTOB, NOVE en Deltalinqs werkten dit uit in een industriehandreiking (versie 4.0, augustus 2024), met een stappenplan dat begint bij gecertificeerde apparatuur en pas als laatste stap maatwerk toelaat.

Valt uw bedrijf ook onder de Seveso-regels, dan hangen ATEX, functionele veiligheid en cybersecurity direct samen: een veiligheidsfunctie die bij gasdetectie een installatie afschakelt, is alleen betrouwbaar als ook de besturing erachter beschermd is.

⚠️ Welke risico’s loopt u zonder ATEX-aanpak?

• Explosie en brand - met kans op dodelijk letsel en vernietiging van installaties; stofexplosies in silo’s kunnen zich via secundaire explosies door een gebouw voortplanten
• Handhaving - de Arbeidsinspectie kan een boete opleggen of het werk stilleggen als het EVD ontbreekt of de apparatuur niet past bij de zone
• Aansprakelijkheid - na een incident toetst de rechter of u de stand van de techniek volgde
• Verborgen technische schuld - een vervangen sensor of switch zonder juiste markering maakt een eerder correcte installatie ongemerkt onveilig

❓ Veelgestelde vragen

Is ATEX verplicht in Nederland?

Ja, ATEX is wettelijk verplicht in Nederland. De productrichtlijn 2014/34/EU is omgezet in het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016 en de gebruikersrichtlijn 1999/92/EG in de artikelen 3.5a tot en met 3.5f van het Arbobesluit. Elke werkgever met een mogelijke explosieve atmosfeer moet daarom zoneren en een explosieveiligheidsdocument opstellen.

Wat is het verschil tussen ATEX en IECEx?

ATEX is Europese wetgeving en verplicht voor apparatuur die in de EU op de markt komt. IECEx is een vrijwillig internationaal certificeringsschema op basis van de IEC 60079-normen, dat vooral buiten Europa wordt geëist. Een IECEx-certificaat vervangt geen ATEX-certificaat, maar de testrapporten kunnen een ATEX-beoordeling wel ondersteunen.

Wat staat er in een explosieveiligheidsdocument?

Een explosieveiligheidsdocument (EVD) beschrijft de geïdentificeerde explosierisico’s, de zone-indeling, de genomen technische en organisatorische maatregelen en de manier waarop arbeidsplaatsen, apparatuur en alarminstallaties veilig worden ontworpen, gebruikt en onderhouden. Werken meerdere werkgevers op dezelfde plek, dan legt het EVD ook de coördinatie vast. Het EVD moet klaar zijn voordat het werk begint en worden bijgewerkt bij elke belangrijke wijziging van de installatie of het werkproces (artikel 3.5c Arbobesluit).

Mag ik een gewone smartphone gebruiken in een ATEX-zone?

Een gewone smartphone is een ontstekingsbron door de accu, de elektronica en de radiozender, en is daarom in een ATEX-zone in principe niet toegestaan. Gebruik een Ex-gecertificeerd toestel van de juiste categorie, of werk alleen na een gasvrijverklaring onder een werkvergunning. De Arbeidsinspectie staat sinds maart 2023 alleen in zone 2 en 22 uitzonderingen toe, en dan uitsluitend na een beoordeling door een ATEX-deskundige.

Welke ATEX-categorie hoort bij welke zone?

Zone 0 en 20 vragen categorie 1-apparatuur, zone 1 en 21 categorie 1 of 2, en zone 2 en 22 categorie 1, 2 of 3. Daarnaast moeten de gasgroep of stofgroep en de temperatuurklasse van het apparaat passen bij de aanwezige stoffen. Een hogere categorie mag dus altijd in een lichtere zone worden gebruikt, maar niet omgekeerd.

Hoe vaak moet ATEX-apparatuur worden geïnspecteerd?

ATEX-installaties worden geïnspecteerd volgens NEN-EN-IEC 60079-17, met een eerste inspectie vóór ingebruikname en daarna periodieke inspecties. Zonder deskundig advies mag de periodieke interval niet langer zijn dan drie jaar. De norm kent drie inspectiegraden (visueel, nauwkeurig en gedetailleerd); welke graad en hoeveel steekproeven u kiest, volgt uit het risico en de omgevingscondities.

📌 Samengevat

ATEX bestaat uit twee Europese richtlijnen: 2014/34/EU voor de fabrikant van apparatuur en 1999/92/EG voor de werkgever die ermee werkt. Samen bepalen ze hoe u explosiegevaar inventariseert, zoneert, documenteert in een explosieveiligheidsdocument en beheerst met apparatuur van de juiste categorie, gasgroep en temperatuurklasse. Voor OT betekent dat: intrinsiek veilige instrumentatie, doordachte plaatsing van besturingskasten en een kritische blik op elke nieuwe draadloze of mobiele toepassing.

ATEX is het Europese wettelijk kader dat fabrikanten en werkgevers verplicht om ontstekingsbronnen in explosiegevaarlijke zones uit te sluiten, van apparatuurontwerp tot de dagelijkse werkvergunning.