Wat is HAZOP?
HAZOP (Hazard and Operability Study) is een gestructureerde, kwalitatieve gevarenanalyse waarin een multidisciplinair team een procesontwerp deel voor deel doorloopt en met vaste gidswoorden zoals geen, meer en minder nagaat welke afwijkingen van de ontwerpbedoeling kunnen optreden, wat de oorzaken en gevolgen zijn en of de bestaande beveiligingen volstaan. De methode spoort zowel gevaren voor mens en milieu op als bedieningsproblemen die tot productieverlies leiden. HAZOP wordt toegepast bij ontwerp, modificatie en periodieke herbeoordeling van installaties in onder meer de chemie, olie en gas, farma, voeding, energie en de watersector.
🕰️ Waar komt HAZOP vandaan?
HAZOP ontstond in 1963 bij het Britse chemieconcern ICI. Een team van drie ingenieurs bestudeerde maandenlang het ontwerp van een nieuwe fenolfabriek. Ze begonnen met critical examination, een techniek die naar alternatieven vroeg, en stapten over op de vraag welke afwijkingen van het ontwerp mogelijk waren. Binnen ICI heette dit eerst operability studies.
| Jaar | Mijlpaal |
|---|---|
| 1963 | Eerste toepassing bij ICI op een fenolfabriek |
| 1974 | Eerste openbare publicatie door H.G. Lawley; in hetzelfde jaar de ramp in Flixborough, waarna de cursussen van het IChemE volgeboekt raakten |
| 1977 | De Britse Chemical Industries Association publiceert een HAZOP-handleiding |
| 1983 | Trevor Kletz, van 1968 tot 1982 veiligheidsadviseur van ICI, gebruikt de term “HAZOP” in een formele publicatie |
| 1992 | De Amerikaanse OSHA-norm voor Process Safety Management noemt HAZOP als erkende methode voor de procesgevarenanalyse |
| 2001 | IEC 61882, eerste editie: internationale toepassingsgids voor HAZOP-studies |
| 2016 | IEC 61882 editie 2.0, afgestemd op de begrippen van ISO 31000; in Europa overgenomen als EN 61882:2016 |
🔍 Hoe werkt een HAZOP?
Het team verdeelt de installatie in nodes: overzichtelijke delen zoals een leiding tussen twee vaten, een pomp met toe- en afvoer of een reactor. Het belangrijkste werkdocument is het P&ID, aangevuld met procesbeschrijvingen, materiaalgegevens en de regelfilosofie. Voor elke node legt het team eerst de ontwerpbedoeling vast, bijvoorbeeld “10 m³/h water bij 4 bar en 20 °C naar tank T2”. Daarna combineert het systematisch elke relevante procesparameter met elk gidswoord.
IEC 61882 geeft de volgende basisset gidswoorden:
| Gidswoord | Betekenis | Voorbeeld met parameter |
|---|---|---|
| No / Not (geen) | De ontwerpbedoeling wordt helemaal niet bereikt | Geen flow door de koelwaterleiding |
| More (meer) | Kwantitatieve toename | Hogere druk in reactor R1 |
| Less (minder) | Kwantitatieve afname | Lagere temperatuur in de warmtewisselaar |
| As well as (ook) | Iets extra’s naast de bedoeling | Water mee met de oplosmiddelstroom |
| Part of (deel van) | Slechts een deel van de bedoeling | Verkeerde mengverhouding, één component ontbreekt |
| Reverse (omgekeerd) | Het logische tegendeel | Terugstroming naar de voedingstank |
| Other than (anders dan) | Volledige vervanging of ongebruikelijke toestand | Verkeerde stof in de lijn, of opstarten in plaats van normaal bedrijf |
| Early / Late, Before / After | Afwijkingen in tijd of volgorde | Klep gaat open vóórdat de pomp draait |
De tijd- en volgordewoorden zijn vooral belangrijk bij batchprocessen en procedures. Typische parameters zijn flow, druk, temperatuur, niveau, samenstelling en tijd, maar ook opstarten en afschakelen, aftappen, onderhoud en het wegvallen van utilities zoals perslucht of koelwater.
👥 Wie zitten er in een HAZOP-team?
Een HAZOP is geen werk voor één specialist. De kracht zit in de combinatie van ontwerpkennis en praktijkervaring:
- Voorzitter of facilitator - onafhankelijk en ervaren in de methode; bewaakt scope, tempo en diepgang
- Notulist (scribe) - legt afwijkingen, oorzaken, gevolgen, beveiligingen en acties direct vast, vaak in gespecialiseerde HAZOP-software
- Procesingenieur - kent de ontwerpbedoeling en de procescondities
- Operator of ploegleider - weet hoe de installatie in de praktijk wordt bediend
- Instrumentatie- en besturingsspecialist - kent de regelkringen, het DCS, interlocks en het SIS
- Onderhoud en eventueel specialisten - bijvoorbeeld voor materialen, ATEX of milieu
In de praktijk bestaat de kern uit vijf tot zeven deelnemers plus voorzitter en notulist. Een HAZOP is mentaal zwaar werk; teams houden daarom meestal sessies van vier tot zes uur per dag met regelmatige pauzes. Voor een middelgrote chemische fabriek zijn tientallen sessies geen uitzondering.
🧠 Hoe voert u een HAZOP stap voor stap uit?
- Definieer scope en doel - welke installatie, welke bedrijfstoestanden, welke risicomatrix en welke acceptatiecriteria
- Verzamel en bevries documentatie - actuele P&ID’s, procesbeschrijving, veiligheidsinformatiebladen, cause-and-effect-matrices en eerdere studies
- Deel op in nodes - markeer ze op de P&ID’s; te grote nodes worden onoverzichtelijk, te kleine leiden tot herhaling
- Doorloop parameters en gidswoorden - noteer per geloofwaardige afwijking de oorzaak, het gevolg zonder beveiligingen, de aanwezige beveiligingen en de risicoklasse
- Formuleer aanbevelingen - concreet, met eigenaar en termijn
- Rapporteer en volg op - sluit acties aantoonbaar af en verwerk wijzigingen via MOC
- Herbeoordeel periodiek - bij grote wijzigingen en in veel regimes elke vijf jaar
Een vereenvoudigd voorbeeld van het HAZOP-werkblad:
| Node | Gidswoord + parameter | Oorzaak | Gevolg | Bestaande beveiliging | Aanbeveling |
|---|---|---|---|---|---|
| Reactor R1 | Meer + druk | Afvoerklep blijft dicht | Overdruk, mogelijk scheuren van het vat | Drukalarm, overdrukventiel | Hoge-druk-trip via het SIS beoordelen in LOPA |
| Koelwaterpomp P101 | Geen + flow | Pompstoring of verstopte leiding | Onvoldoende koeling, temperatuuroploop in R1 | Temperatuuralarm | Flowmeting met alarm toevoegen; alarm rationaliseren |
| Voedingslijn naar T2 | Omgekeerd + flow | Pomp valt uit bij hogere druk in T2 | Terugstroming, verontreiniging voedingstank | Geen | Terugslagklep plaatsen |
🔄 Hoe verhoudt HAZOP zich tot LOPA, FMEA en bow-tie?
HAZOP identificeert scenario’s; andere methoden kwantificeren, verdiepen of visualiseren ze. HAZOP bepaalt zelf geen SIL: het levert de scenario’s waarvoor een vervolgstudie zoals LOPA of een risicograaf de benodigde risicoreductie en het SIL-niveau vaststelt.
| Methode | Karakter | Doel | Typisch moment |
|---|---|---|---|
| HAZOP | Kwalitatief, teamgericht | Afwijkingen, oorzaken en gevolgen per node vinden | Detailontwerp, modificatie, herbeoordeling |
| LOPA | Semi-kwantitatief | Toetsen of onafhankelijke beschermlagen volstaan; SIL-toewijzing | Direct na de HAZOP |
| FMEA | Kwalitatief tot semi-kwantitatief | Faalwijzen van componenten en hun effect | Ontwerp van apparatuur en instrumenten |
| BOW-TIE | Visueel | Oorzaken, barrières en gevolgen rond één topgebeurtenis tonen | Communicatie en barrièremanagement |
| What-if / checklist | Kwalitatief, minder gestructureerd | Snelle verkenning van eenvoudige installaties | Vroeg ontwerp, kleine wijzigingen |
Binnen functionele veiligheid is HAZOP de meest toegepaste methode voor de gevaren- en risicoanalyse die clausule 8 van IEC 61511 en fase 3 van de levenscyclus van IEC 61508 voorschrijven. Ook IEC 31010, de catalogus van risicobeoordelingstechnieken bij ISO 31000, beschrijft HAZOP als methode.
🏛️ Is HAZOP verplicht in Nederland?
Geen Nederlandse of Europese wet schrijft HAZOP letterlijk voor. Seveso-inrichtingen, die tot 2024 onder het Brzo 2015 vielen en nu onder de Omgevingswet, moeten wel aantonen dat zij de gevaren van zware ongevallen systematisch hebben geïdentificeerd en beheerst, onder meer in een preventiebeleid en, voor hogedrempelinrichtingen, een veiligheidsrapport. HAZOP is daarvoor een veelgebruikte en door inspecteurs herkende methode. Omdat toezichthouders IEC 61511 als stand der techniek voor instrumentele beveiligingen beschouwen, en die norm een gevarenanalyse eist, is een HAZOP voor procesbedrijven met een SIS in de praktijk vrijwel onvermijdelijk. In de Verenigde Staten noemt de OSHA-regeling voor Process Safety Management HAZOP expliciet en eist herbeoordeling van de procesgevarenanalyse minstens elke vijf jaar.
🔐 Wat betekent HAZOP voor OT-security?
Een klassieke HAZOP gaat uit van toevallige storingen en menselijke fouten. Een aanvaller kan echter meerdere oorzaken tegelijk opwekken en een beschermlaag uitschakelen; TRITON richtte zich in 2017 precies op een veiligheidscontroller. Daarom zijn varianten ontstaan:
- CHAZOP - een HAZOP op het besturingssysteem zelf: wat als een controller, netwerk of operatorstation uitvalt of verkeerde waarden geeft
- Security PHA Review (SPR) en verwante cyber-PHA-methoden - lopen bestaande HAZOP-scenario’s na op de vraag of een aanval de oorzaak kan veroorzaken of een beveiliging kan uitschakelen; de uitkomst is een niet-hackbare beveiliging, zoals een mechanisch overdrukventiel, of een security level uit IEC 62443
- Koppeling met IEC 62443-3-2 - HAZOP-gevolgen helpen bij het bepalen van zones en doelniveaus in een cyberrisicobeoordeling volgens IEC 62443-3-2
Sinds de editie van 2016 eist IEC 61511 in clausule 8.2.4 ook een security-risicobeoordeling van het SIS. Cyber-Informed Engineering gebruikt HAZOP-scenario’s bovendien als startpunt om onaanvaardbare gevolgen al in het ontwerp weg te nemen.
❓ Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen HAZOP en HAZID?
Een HAZID (hazard identification) is een brede, vroege verkenning van gevaren op installatie- of locatieniveau, vaak in de conceptfase. Een HAZOP gaat veel dieper en loopt het detailontwerp node voor node door met gidswoorden. HAZID komt dus meestal vóór de HAZOP.
Hoe lang duurt een HAZOP?
De duur van een HAZOP hangt af van de omvang en complexiteit van de installatie. Een kleine modificatie kan in één of twee dagen worden beoordeeld, terwijl een nieuwe chemische fabriek tientallen sessiedagen kan vragen. Als vuistregel haalt een team bij continue processen enkele nodes per sessiedag.
Welke norm beschrijft de HAZOP-methode?
De HAZOP-methode is beschreven in IEC 61882, de internationale toepassingsgids voor HAZOP-studies. De huidige editie 2.0 is van 2016 en is in Europa overgenomen als EN 61882:2016. De norm behandelt gidswoorden, teamsamenstelling, sessies, documentatie en opvolging.
Kan een HAZOP ook buiten de procesindustrie worden gebruikt?
Ja, HAZOP wordt ook toegepast op batchprocedures, besturingssoftware, elektrische installaties en zelfs medische en logistieke processen. De gidswoorden worden dan aangepast aan het systeem, bijvoorbeeld voor signalen of stappen in een procedure. Voor machineveiligheid gebruikt men doorgaans andere methoden volgens ISO 12100.
Hoe vaak moet een HAZOP worden herhaald?
Een HAZOP wordt herhaald of aangevuld bij elke wezenlijke wijziging van de installatie, via het proces voor management of change. Daarnaast hanteren veel bedrijven een periodieke herbeoordeling, vaak elke vijf jaar, in lijn met de herzieningstermijn van het veiligheidsrapport en met de Amerikaanse OSHA-eis.
Wat levert een HAZOP concreet op?
Een HAZOP levert een werkblad met alle geloofwaardige afwijkingen, hun oorzaken, gevolgen en bestaande beveiligingen, plus een actielijst met aanbevelingen. Dat rapport is de basis voor LOPA, SIL-bepaling, alarmrationalisatie en het veiligheidsrapport. Het blijft gedurende de hele levensduur van de installatie een referentiedocument.
📌 Samengevat
HAZOP is de standaardmethode om met een multidisciplinair team en vaste gidswoorden systematisch te achterhalen wat er in een procesinstallatie mis kan gaan, vóórdat het misgaat. De resultaten voeden LOPA, het SIS-ontwerp volgens IEC 61511, Compliance met Seveso-eisen en steeds vaker ook de OT-securityanalyse, zodat procesveiligheid en cybersecurity op dezelfde scenario’s steunen.