FAT

Wat is een FAT (Factory Acceptance Test)?

Een FAT (Factory Acceptance Test) is een gestructureerde, gedocumenteerde test bij de leverancier of systeemintegrator waarin de klant vóór levering controleert of een installatie, machine of besturingssysteem voldoet aan de afgesproken specificaties, tekeningen en functionele eisen. Fouten die tijdens de FAT boven water komen, zijn in de werkplaats met de juiste mensen en het juiste gereedschap binnen handbereik snel te herstellen. Op locatie, met een draaiende fabriek en een strakke opstartplanning, kost hetzelfde probleem een veelvoud aan tijd en geld. De FAT wordt gevolgd door de SAT (Site Acceptance Test), die het systeem in de definitieve omgeving test.

🧠 Wat wordt er tijdens een FAT getest?

Een FAT richt zich op alles wat al in de fabriek van de leverancier aanwezig is: de besturingskasten, de software en de onderlinge koppelingen. Veldapparatuur zoals sensoren, kleppen en motoren staat meestal nog niet op zijn plek en wordt daarom gesimuleerd. Typische onderdelen:

• Hardware en bekabeling - visuele inspectie van kasten, componenten, labels, aarding en voedingen, en een doormeting van de bedrading (point-to-point) naar PLC-kaarten en aandrijvingen
• I/O-test - elk ingangs- en uitgangskanaal wordt geforceerd of gesimuleerd en gecontroleerd tot in het operatorscherm, inclusief schaling, eenheden en alarmgrenzen
• Functionele test - de besturingslogica wordt stap voor stap doorlopen volgens de Functional Design Specification (FDS): opstarten, normaal bedrijf, stoppen en storingsscenario’s
• Bediening en visualisatie - HMI- en SCADA-schermen, navigatie, alarmbehandeling en trends
• Communicatie - koppelingen via OPC UA, Modbus of veldbussen, en het gedrag bij communicatieverlies
• Prestaties en redundantie - cyclustijden, belasting van controllers en netwerk, en omschakeling van redundante controllers, voedingen of servers

Een FAT kan fysiek met echte hardware worden uitgevoerd, of (deels) virtueel tegen een simulatiemodel. Met virtuele inbedrijfstelling kan de softwareacceptatie al plaatsvinden voordat de machine gebouwd is.

🔄 Wat is het verschil tussen FAT, SAT en SIT?

De internationale norm IEC 62381 beschrijft de testfasen voor automatiseringssystemen in de procesindustrie. Editie 3.0 verscheen op 30 juli 2024 en voegde daarbij een optionele Factory Integration Test (FIT) toe. De norm vervangt de oude formulieren door checklists waarmee eigenaar, koper en leverancier de testomvang en verantwoordelijkheden vooraf vastleggen.

Een geslaagde FAT is dus geen eindacceptatie. Transportschade, bekabeling in het veld, aarding en de echte procesomstandigheden komen pas bij SAT en SIT aan bod. In contracten is de FAT vaak wel een mijlpaal waaraan een betalingstermijn of de vrijgave voor verzending is gekoppeld.

🔧 Hoe verloopt een FAT stap voor stap?

1. Testplan en testprocedures - de leverancier stelt een FAT-protocol op dat herleidbaar is naar de eisen (User Requirements, FDS, I/O-lijst, tekeningen). De klant keurt het protocol goed vóór de test, niet tijdens.
2. Interne pre-FAT - de leverancier test eerst zelf alles. Een FAT waarbij de klant de eerste tester is, loopt vrijwel altijd uit.
3. Gereedheidscontrole - vaste softwareversie, actuele tekeningen, gekalibreerde testmiddelen, simulatie gereed en de juiste mensen beschikbaar.
4. Uitvoering met de klant - elke testcase wordt uitgevoerd, het resultaat genoteerd en door beide partijen afgetekend.
5. Afwijkingen vastleggen - elke bevinding gaat naar een puntenlijst (punch list), meestal ingedeeld in categorieën: blokkerend voor verzending, op te lossen vóór de SAT, of administratief.
6. Hertest en vrijgave - opgeloste punten worden opnieuw getest. Daarna volgt het FAT-rapport en de formele vrijgave voor verzending. Dat rapport is het herleidbare bewijs van wat is getest en geaccepteerd.

Bevries de configuratie. Na de FAT geldt elke wijziging aan software of hardware als een wijziging onder change management. Anders test u bij de SAT een andere versie dan die de klant heeft geaccepteerd. Leg daarom ook de exacte projectversie (bijvoorbeeld de TIA Portal-projectversie en de firmwareversies) vast in het FAT-rapport.

🏭 Waar wordt een FAT toegepast?

In de farmaceutische industrie is de FAT onderdeel van de validatie volgens GAMP 5. De tweede editie uit 2022 moedigt aan om goed gedocumenteerde leveranciertests te hergebruiken in plaats van ze op locatie te herhalen, mits de kwaliteit van die tests is beoordeeld. Voor veiligheidsgerelateerde systemen beschrijft IEC 61511 in hoofdstuk 13 de FAT van de logic solver en de applicatiesoftware. Die FAT wordt daar aanbevolen, niet verplicht gesteld; de validatie van de complete veiligheidsfunctie gebeurt later op locatie.

🔐 Hoe neemt u cybersecurity mee in de FAT?

De FAT is het laatste moment waarop u beveiligingsgebreken kunt laten oplossen voordat het systeem in uw productieomgeving staat. Daarom hoort cybersecurity in het testprotocol, niet in een losse nabeschouwing:

• Toegang - controle van toegangsbeheer, rollen, persoonlijke accounts en het verwijderen van standaardwachtwoorden
• Hardening - uitgeschakelde ongebruikte poorten, services en USB-toegang volgens het hardeningsplan
• Netwerk - Firewall-regels en segmentatie conform het ontwerp, gecontroleerd met een kwetsbaarheidsscan in een testopstelling
• Logging - Audit- en logboekfuncties staan aan en registreren inlogpogingen en wijzigingen
• Herstel - een volledige back-up en een geteste restore van controllers en servers
• Documentatie - een asset-inventaris met firmware- en softwareversies

Vraag uw leverancier om aan te tonen hoe hij voldoet aan IEC 62443-2-4 (eisen aan serviceleveranciers) en welke systeemeisen uit IEC 62443-3-3 zijn ingevuld. Tijdens de FAT kan ook een voorlopige security-assessment worden uitgevoerd, wat bij OT-systemen aan te bevelen is. Zo wordt Security by Design toetsbaar in plaats van een belofte.

⚙️ Welke rol speelt functionele veiligheid?

Naast security test de FAT het veilige gedrag van het systeem. Denk aan het fail-safe gedrag bij een noodstop, spanningsuitval of communicatieverlies: gaan uitgangen naar de veilige toestand en start het systeem niet vanzelf weer op? Een FAT vervangt echter niet de conformiteitsbeoordeling voor de CE-markering. Machinebouwers blijven die afronden volgens de Machinerichtlijn, die vanaf 20 januari 2027 wordt vervangen door de Machineverordening.

❓ Veelgestelde vragen

Is een FAT verplicht?

Een FAT is in de meeste gevallen geen wettelijke verplichting, maar een contractuele afspraak tussen klant en leverancier. Normen als IEC 62381 en IEC 61511 beschrijven de FAT als goede praktijk. In gereguleerde sectoren zoals farma is de FAT in de praktijk een vast onderdeel van de validatie.

Wie voert de FAT uit?

De leverancier of systeemintegrator voert de FAT uit en levert de mensen, de testopstelling en de simulatie. De klant is aanwezig als getuige en tekent de resultaten af, vaak aangevuld met de beheerorganisatie en soms een onafhankelijke inspecteur.

Hoe lang duurt een FAT?

De duur van een FAT hangt af van de omvang: een kleine machine is in een of twee dagen getest, een groot DCS-project kan meerdere weken vragen. Een goede interne pre-FAT en een vooraf goedgekeurd testprotocol zijn de beste manieren om de FAT kort te houden.

Wat gebeurt er als de FAT niet slaagt?

Bij een niet-geslaagde FAT worden de bevindingen op een puntenlijst gezet en lost de leverancier ze op. Blokkerende punten worden opnieuw getest voordat het systeem mag worden verzonden. Kleinere punten kunnen in overleg worden doorgeschoven naar de SAT.

Kan een FAT op afstand of virtueel?

Een FAT kan deels op afstand worden bijgewoond via video en schermdeling, wat sinds 2020 vaker gebeurt. Een virtuele FAT tegen een simulatiemodel of digital twin test vooral de software. Fysieke controles van kasten en bedrading vragen meestal toch iemand ter plaatse.

Wat is het verschil tussen een FAT en een SAT?

De FAT test het systeem bij de leverancier met gesimuleerde veldapparatuur, de SAT test het op de definitieve locatie met de echte installatie. De FAT toont aan dat het systeem aan de specificatie voldoet, de SAT dat het na transport en installatie in de praktijk werkt.

📌 Samengevat

Een FAT laat de klant vóór levering zien dat een machine of besturingssysteem doet wat is afgesproken. Hardware, I/O, logica, bediening, communicatie en cybersecurity worden getest tegen een vooraf goedgekeurd protocol, met gesimuleerde veldapparatuur. IEC 62381:2024 geeft de structuur van FAT, SAT en SIT. Een strikte puntenlijst, bevroren configuratie en een goede overdracht naar de SAT maken het verschil.

Een FAT vindt fouten in de werkplaats in plaats van op locatie, en is het laatste moment om functionaliteit, veiligheid en beveiliging af te dwingen vóór levering.