Wat is MARIJ?
MARIJ (Model Architectuur Rijksdienst) is de referentiearchitectuur die de Nederlandse Rijksdienst vanaf 2008 gebruikte om processen, informatievoorziening en ICT van ministeries, agentschappen en uitvoeringsorganisaties samenhangend in te richten, als rijksbrede uitwerking van NORA. De ontwikkeling begon in 2007, en in de zomer van 2008 stelde de Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijk (ICBR) MARIJ 1.0 vast. MARIJ is later opgevolgd door de Enterprise Architectuur Rijksdienst (EAR) en daarna door de RijksOverheid Referentie Architectuur (RORA). MARIJ zelf is daarmee historisch, maar de aanpak met een Project Start Architectuur en toetsing aan rijksbrede kaders is gebleven.
MARIJ hielp het Rijk om consistent, samenhangend, veilig en herbruikbaar te digitaliseren, binnen én tussen organisaties. Het gedachtegoed leeft voort in de huidige rijksarchitectuur.
🧠 Waarvoor was MARIJ bedoeld?
MARIJ ontstond in de periode van de Vernieuwing Rijksdienst: het kabinet wilde beter beleid, minder verkokering tussen departementen, efficiënter werken en een kleinere ambtelijke organisatie. Daarvoor moest het Rijk zich als één concern gaan gedragen. MARIJ gaf daarbij houvast vanuit die concerngedachte en werd een stuurinstrument voor de vernieuwing, voor het programma Compacte Rijksdienst en voor de I-strategie Rijk.
| Doelstelling | Toelichting |
|---|---|
| Uniformiteit en samenhang | Afstemming van architectuur binnen en tussen rijksorganisaties |
| Standaardisatie en hergebruik | Normen en eisen voor producten, diensten, processen, informatiehuishouding en ICT |
| Aansluiting op NORA | MARIJ 1.0 nam de principes van NORA 2.0 als uitgangspunt |
| Beleid verbinden met uitvoering | Strategische doelen vertalen naar de inrichting van IT en informatievoorziening |
| Toetsing en risicobeheersing | Ontwerprichtlijnen, een toetsingskader en steun bij inkoop en governance |
Het domein “Rijksdienst” in MARIJ was breder dan de ministeries alleen. Het omvatte ruwweg de kerndepartementen, agentschappen, zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s) en rechtspersonen met een wettelijke taak (RWT’s), met nadrukkelijk ook aandacht voor de uitvoering. Het ging dus niet om één specifieke rijksdienst zoals de RDW, maar om het Rijk als geheel.
📜 Hoe heeft MARIJ zich ontwikkeld?
| Periode | Mijlpaal |
|---|---|
| 2007 | Start van de ontwikkeling, met als eis aansluiting op NORA en een samenhangende architectuur voor het Rijk |
| Zomer 2008 | De ICBR stelt MARIJ 1.0 vast als referentiearchitectuur naast NORA voor departementen en ICT-projecten |
| 2008–2011 | Jaarthema’s van “Architectuur is een kwestie van doen” tot “sturen en werken met MARIJ is de norm” |
| November 2010 | MARIJ 2.0 is gereed als bètaversie in drie documenten (hoofddocument, werkdocument, bijlagen) |
| Vanaf 2011 | Nadruk op een rijksbrede generieke I-architectuur en de opbouw van de Enterprise Architectuur Rijksdienst (EAR) |
| 2021–2025 | De I-strategie Rijksoverheid noemt in thema 3 het belang van de RORA, de opvolger van de EAR |
| 8 maart 2022 | De Hoofdlijnenbrief digitalisering van de staatssecretaris neemt de RORA op |
De opdrachtgever was het directoraat-generaal DGOBR van het ministerie van BZK, directie Informatievoorziening Rijksdienst. ICTU leverde het Team MARIJ dat het model doorontwikkelde. MARIJ 2.0 verscheen bewust als bètaversie: de bestuurlijke ontwikkelingen volgden elkaar zo snel op dat de roep om een echte enterprise-architectuur voor het concern Rijk groter werd dan de behoefte aan een nieuwe statische referentie.
🧱 Waaruit bestond MARIJ?
MARIJ was geen softwareproduct maar een set documenten en instrumenten. MARIJ 1.0 bestond uit:
| Onderdeel | Functie |
|---|---|
| MARIJ 1.0 | Het hoofddocument met de architectuur, normen en eisen |
| MARIJ Samengevat | Bestuurlijke samenvatting voor managers en beleidsmakers |
| Bijlagen | Uitwerkingen en achtergronden |
| Strategische Architectuur Checklist | Controlelijst voor strategische besluiten |
| Project Start Architectuur (PSA)-sjabloon | Vertaling van de architectuur naar de kaders van één project |
| Toetsmatrix MARIJ | Toetsing of een ontwerp aan MARIJ voldoet |
| Positioneringsnotitie | Plaats van architectuur naast business case, toets en projectplan |
Daarnaast was er een modulair opleidingspakket van acht modules, van “Sturen op samenhang” en “MARIJ voor architecten” tot “Architectuur als stuurinstrument vergeleken met andere stuurinstrumenten”. Later vervingen een online kennisbank en daarna de EAR-kennisbank deze statische documenten.
Inhoudelijk volgde MARIJ de gelaagde opbouw van de NORA-familie: van grondslagen en organisatie via Businessarchitectuur en Informatiearchitectuur naar Applicatiearchitectuur en Technische architectuur. Departementen modelleren zulke lagen tegenwoordig vaak in ArchiMate en werken met een methode als TOGAF.
🔗 Hoe verhoudt MARIJ zich tot NORA en de andere modelarchitecturen?
| Architectuur | Domein | Relatie met MARIJ |
|---|---|---|
| NORA | Hele overheid | Bovenliggend kader; MARIJ was de rijksbrede uitwerking ervan |
| GEMMA | Gemeenten | Zusterarchitectuur; afstemming nodig bij ketenvoorzieningen |
| WILMA | Waterschappen | Zusterarchitectuur, relevant bij samenwerking met Rijkswaterstaat |
| PETRA | Provincies | Provinciale modelarchitectuur met vergelijkbare opbouw |
| EAR | Rijksdienst | Directe opvolger en vervanger van MARIJ |
| RORA | Rijksoverheid | Huidige rijksreferentiearchitectuur, opvolger van de EAR |
🔄 Wat kwam er na MARIJ: EAR en RORA?
De EAR bracht de rijksbrede informatie-infrastructuur samenhangend in kaart en moest antwoord geven op vragen als “Waarover beschikken we?”, “Wat moet er komen?”, “Hoe hangt het samen?” en “Wie gaat waarover?“. De EAR fungeerde als bestemmingsplan en routekaart; de bestuurlijke weergave daarvan heette de i-Atlas. Onderdelen van MARIJ werden in de EAR-kennisbank opgenomen.
De RORA is de huidige opvolger en kent de volgende kenmerken:
- Scope - de hele Rijksoverheid, oftewel de rechtspersoon Staat: ministeries inclusief hun onderdelen, zoals agentschappen, inspectiediensten, planbureaus en ZBO’s zonder eigen rechtspersoonlijkheid
- Status - kaderstellend volgens pas toe of leg uit voor ministeries en hun onderdelen; informatief voor ZBO’s met eigen rechtspersoonlijkheid, organisaties sui generis en Hoge Colleges van Staat
- Lagen - alle vijf NORA-lagen: grondslagen, organisatie, informatie, applicaties en netwerk
- Governance - het CIO-beraad is eigenaar, de CIO Rijk sponsor; de ICBR stelt kaders formeel vast door ze op te nemen in het Kaderboek; de Architectuurraad RORA houdt de inhoud actueel en adviseert het CIO-beraad
- Thema’s - onder meer Cloud, plus een register met rijksstandaarden
Komt u in oudere projectdocumenten of aanbestedingsstukken nog een verwijzing naar MARIJ tegen, dan vindt u de actuele kaders dus in de RORA en het Kaderboek.
🏗️ Waarom is MARIJ relevant voor OT?
MARIJ was primair gericht op IT en bedrijfsvoering, maar het Rijk beheert ook veel OT. De rijksarchitectuur moet die werelden daarom verbinden:
| Organisatie | OT-toepassingen |
|---|---|
| Rijkswaterstaat | Bruggen, sluizen, tunnels, stormvloedkeringen, sensoren en verkeersmanagement via SCADA |
| Defensie | Embedded systemen, veldapparatuur en voertuigsystemen |
| Inspectiediensten | Drones, meetapparatuur en handhavingsapparatuur |
Voor zulke objecten gelden eigen eisen. Besturingssystemen gaan vaak twintig jaar of langer mee, waardoor legacy systemen en lifecyclemanagement een architectuurvraagstuk worden. Rijkswaterstaat en Het Waterschapshuis stelden daarom de CSIR op, een cybersecurityrichtlijn voor procesautomatisering die voortbouwt op de BIO en IEC 62443.
Architectuur op rijksniveau moet dus ook rekening houden met IT-OT-integratie, OT-beveiliging volgens IEC 62443 en het Lifecycle Management van Embedded systemen.
🔐 Hoe sluit de rijksarchitectuur aan op beveiliging?
Ten tijde van MARIJ bestond de BIO nog niet; die geldt pas sinds 2020. De huidige rijksarchitectuur werkt wel binnen dat kader:
- BIO - BIO2 is op 23 september 2025 vastgesteld en sinds 15 augustus 2026 via de Cyberbeveiligingswet wettelijk verplicht voor overheidsorganisaties die onder die wet vallen
- Security by Design - beveiliging hoort in het ontwerp, niet achteraf
- Generieke maatregelen - kaders voor Logging, Toegangsbeheer, Encryptie en Netwerksegmentatie
- OT-objecten - zones en conduits volgens het Zone and Conduits-model, toepasbaar op waterkeringen, tunnels en verkeersinfrastructuur
🛠️ Hoe past u het MARIJ-gedachtegoed vandaag toe?
Werkt u voor of met een rijksorganisatie, dan gebruikt u niet meer de MARIJ-documenten zelf maar wel hun aanpak:
- Bepaal de kaders - controleer welke RORA-kaders, standaarden uit het rijksregister en NORA-afspraken voor uw opdracht gelden.
- Stel een Project Start Architectuur op - vertaal die kaders naar concrete eisen voor uw project, zoals MARIJ al voorschreef.
- Ordeneer per laag - beschrijf de wijziging van grondslagen tot techniek en maak de samenhang zichtbaar.
- Neem OT expliciet mee - breng besturingssystemen, netwerkzones en leveranciers in kaart, bijvoorbeeld bij de renovatie van een sluis of tunnel.
- Toets en leg uit - toets het ontwerp aan de kaders en leg afwijkingen vast volgens pas toe of leg uit.
Een voorbeeld: bij de vervanging van de besturing van een beweegbare brug legt de PSA vast welke BIO2-maatregelen gelden, welke IEC 62443-zones nodig zijn en hoe de koppeling met een landelijke verkeerscentrale verloopt.
❓ Veelgestelde vragen
Waar staat MARIJ voor?
MARIJ staat voor Model Architectuur Rijksdienst. Het is de referentiearchitectuur die het Rijk vanaf 2008 gebruikte als rijksbrede uitwerking van NORA.
Is MARIJ nog actueel?
MARIJ is als zelfstandig document niet meer actueel. Het werd opgevolgd door de Enterprise Architectuur Rijksdienst (EAR) en die op haar beurt door de RijksOverheid Referentie Architectuur (RORA).
Wie heeft MARIJ vastgesteld?
De Interdepartementale Commissie Bedrijfsvoering Rijk (ICBR) stelde MARIJ 1.0 in de zomer van 2008 vast. ICTU ontwikkelde MARIJ in opdracht van het DGOBR van het ministerie van BZK.
Wat is het verschil tussen MARIJ en NORA?
NORA is de referentiearchitectuur voor de hele Nederlandse overheid. MARIJ was de uitwerking daarvan voor het Rijk, net zoals GEMMA dat is voor gemeenten en WILMA voor waterschappen.
Geldt de rijksarchitectuur ook voor OT-systemen?
De rijksarchitectuur richt zich vooral op bedrijfsvoering en IT, maar OT-objecten van bijvoorbeeld Rijkswaterstaat vallen onder dezelfde beveiligingskaders zoals de BIO2. Voor procesautomatisering vullen richtlijnen als de CSIR en de norm IEC 62443 dat aan.
Gelden de opvolgers van MARIJ ook voor ZBO’s?
De RORA, de huidige opvolger van MARIJ, is kaderstellend voor ministeries en hun onderdelen. Voor ZBO’s met eigen rechtspersoonlijkheid is de RORA informatief, al kan een ministerie haar via opdrachtverstrekking wel aan hen voorschrijven.
📌 Samengevat
MARIJ was de rijksbrede vertaling van NORA voor ministeries en uitvoeringsorganisaties, en leeft voort in de EAR en de huidige RORA.
MARIJ 1.0 werd in 2008 vastgesteld en gaf het Rijk normen, een toetsmatrix en een PSA-sjabloon om samenhangend te digitaliseren. Het bracht structuur in digitaliseringstrajecten en vormde een brug tussen beleid, IT en, waar nodig, OT-toepassingen. Wie vandaag met de rijksoverheid werkt, past dat gedachtegoed toe via de RORA-kaders, de BIO2 en IEC 62443.