Wat is GEMMA?
GEMMA (Gemeentelijke Model Architectuur) is de referentiearchitectuur voor alle Nederlandse gemeenten: een samenhangende set architectuurproducten die beschrijft hoe gemeentelijke processen, informatie, applicaties en infrastructuur zich tot elkaar verhouden. GEMMA is de gemeentelijke uitwerking van NORA, de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur, en wordt beheerd door het Kenniscentrum Architectuur van VNG Realisatie, samen met gemeenten, leveranciers en ketenpartners. Gemeenten gebruiken GEMMA als gezamenlijk kompas, maar houden de vrijheid om implementatiekeuzes te maken die bij hun eigen situatie passen.
GEMMA vertaalt de algemene principes van NORA naar de gemeentelijke praktijk: concreet, uitvoerbaar en herbruikbaar.
🎯 Waarvoor gebruiken gemeenten GEMMA?
Nederland telt 342 gemeenten (stand 1 januari 2026) die grotendeels dezelfde wettelijke taken uitvoeren, van burgerzaken en belastingen tot de Omgevingswet en het sociaal domein. Zonder gemeenschappelijk referentiekader zou elke gemeente zelf het wiel uitvinden. GEMMA richt zich op drie doelgroepen:
| Doelgroep | Waarvoor zij GEMMA gebruiken |
|---|---|
| Gemeenten | Inrichten van bedrijfsprocessen en informatievoorziening, opstellen van een projectstartarchitectuur, inkoop en vervanging van applicaties |
| Leveranciers | Software ontwikkelen die aansluit op gemeentelijke referentiecomponenten en standaarden |
| VNG | Kader bij het vertegenwoordigen van gemeenten in rijksbrede programma’s en ketens |
De belangrijkste doelen zijn:
- Samenhang en structuur - afstemming tussen processen, applicaties en gegevens, binnen en tussen gemeenten
- Hergebruik van standaarden - betere interoperabiliteit en minder afhankelijkheid van één leverancier
- Lokale invulling van landelijke kaders - aansluiting op wetgeving en op NORA
- Versnellen van digitalisering - een gedeelde taal voor gemeenten, leveranciers en ketenpartners
🧱 Hoe is GEMMA opgebouwd?
GEMMA is geen enkel document maar een wiki-gebaseerde kennisbank op GEMMA Online, met modellen in ArchiMate (versie 3.1). Uitwisseling tussen architectuurtools verloopt via het ArchiMate Model Exchange File Format.
| Onderdeel | Inhoud |
|---|---|
| Basisarchitectuur | Architectuurprincipes en -visie, bedrijfsarchitectuur (bedrijfsfuncties en referentieprocessen), informatiearchitectuur en technische architectuur |
| Thema-architecturen | Uitwerkingen voor onder meer zaakgericht werken, Common Ground, data, werken met API’s, gebeurtenisgericht werken en privacy en informatiebeveiliging |
| Referentiecomponenten | Leveranciersonafhankelijke typen applicaties (zoals een zaakregistratiecomponent) met hun functies, de basis van de applicatiearchitectuur |
| Standaarden | GEMMA Standaardenlijst, API-standaarden, StUF-berichtstandaarden, informatiemodellen zoals het RGBZ (zaakgegevens) en de aansluiting op basisregistraties zoals de BRP en de BAG en op landelijke standaarden zoals Digikoppeling |
| Begrippenkader | Eenduidige definities zodat gemeenten en leveranciers dezelfde taal spreken |
| Softwarecatalogus | Overzicht van welke pakketten welke referentiecomponenten en standaarden ondersteunen, plus de applicatielandschappen van gemeenten |
GEMMA vormt bovendien het kader voor de kwaliteitsnormen in GIBIT, de gemeentelijke inkoopvoorwaarden voor ICT. Zo komen architectuurafspraken direct in contracten terecht.
🕰️ Hoe is GEMMA ontstaan en ontwikkeld?
GEMMA is opgezet door de i-teams van het programma EGEM (Elektronische Gemeente), ondergebracht bij ICTU. Toen EGEM per 1 januari 2010 stopte, nam het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (KING) het werk over; die taken zijn later opgegaan in VNG Realisatie. Omdat de architectuur te omvangrijk werd voor een boek, is samen met ArchiXL de wiki-vorm van GEMMA Online ontwikkeld.
| Periode | Ontwikkeling |
|---|---|
| EGEM-periode (tot 2010) | GEMMA ontstaat als referentiearchitectuur voor de gemeentelijke informatievoorziening |
| KING-periode | Doorontwikkeling, standaarden zoals StUF en RGBZ voor zaakgericht werken |
| Nov/dec 2017 | Informatiearchitectuurprincipes van Common Ground opgesteld (gepubliceerd januari 2018) |
| 14 november 2023 | Vernieuwd Common Ground vijflaagsmodel, nu gemodelleerd in ArchiMate; FSC vervangt NLX als verbindingsstandaard en de rol intermediair wordt toegevoegd |
| Februari 2025 | Start publicatie van best practices op GEMMA Online |
Waar GEMMA eerst vooral de interne informatievoorziening van één gemeente ondersteunde, richt de architectuur zich nu ook op gezamenlijke, fundamentele verbetering van de gemeentelijke informatievoorziening.
🔄 Wat is Common Ground en hoe verhoudt het zich tot GEMMA?
Common Ground is de beweging van gemeenten om gegevens los te koppelen van applicaties: data blijven bij de bron en worden via gestandaardiseerde API’s ontsloten, in plaats van gekopieerd naar elk pakket. Het bijbehorende vijflaagsmodel is als thema-architectuur in GEMMA opgenomen:
- Interactie - portalen en apps voor inwoners, ondernemers en medewerkers
- Proces - procesinrichting en zaakafhandeling
- Integratie - één gestandaardiseerde verbindingsvoorziening, sinds 2023 gebaseerd op de FSC-standaard (Federatieve Service Connectiviteit) als opvolger van NLX
- Diensten - API’s die gegevens aanbieden
- Data - gegevensbronnen volgens een standaard informatiemodel
Dit principe van scheiding tussen data en applicaties is ook relevant voor OT: sensordata uit de openbare ruimte kan via dezelfde API-gedachte worden ontsloten, zonder dat elk systeem een eigen kopie bijhoudt.
🔗 Hoe verhoudt GEMMA zich tot andere overheidsarchitecturen?
| Architectuur | Doelgroep | Relatie tot GEMMA |
|---|---|---|
| NORA | Gehele Nederlandse overheid | Moederarchitectuur; GEMMA is de gemeentelijke uitwerking |
| WILMA | Waterschappen | Zusterarchitectuur, raakt GEMMA bij water en riolering |
| PETRA | Provincies | Zusterarchitectuur, raakt GEMMA bij omgevingsbeleid en mobiliteit |
| MARIJ | Rijksdienst | Rijksbrede variant voor ministeries en uitvoeringsorganisaties |
| TOGAF | Generiek enterprise-architectuurraamwerk | Methode die naast GEMMA gebruikt kan worden voor het architectuurproces |
🔐 Hoe ondersteunt GEMMA informatiebeveiliging en privacy?
GEMMA heeft een eigen thema-architectuur voor privacy en informatiebeveiliging. Die maakt herleidbaar hoe gemeentelijke processen en applicaties voldoen aan de BIO (Baseline Informatiebeveiliging Overheid), het verplichte normenkader voor alle overheidslagen, en aan de AVG. Voor gemeenten is daarnaast ENSIA relevant: de jaarlijkse verantwoordingssystematiek over informatiebeveiliging, en de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) van de VNG ondersteunt gemeenten operationeel.
Architectonisch betekent dit:
- Security by Design en Privacy by Design - eisen worden per referentiecomponent meegenomen, niet achteraf
- Logging en verwerkingsregisters - vastgelegd in GEMMA-projecten rond logging van verwerkingen
- Governance - duidelijke verantwoordelijkheid voor componenten en gegevens, gekoppeld aan het informatiebeveiligingsbeleid van de gemeente
🏙️ Waar raakt GEMMA de operationele technologie (OT)?
GEMMA is vooral op IT gericht, maar gemeenten beheren ook veel OT. Juist daar is OT-convergentie in volle gang:
| Gemeentelijke taak | OT-component | Aandachtspunt |
|---|---|---|
| Riolering | Rioolgemalen en meetpunten, vaak via telemetrie of SCADA | Afstemming met waterschappen (WILMA) en de lessen uit OT-security in de watersector |
| Verkeer | Verkeersregelinstallaties, beweegbare bruggen, parkeergeleiding | Beschikbaarheid en veiligheid gaan voor; strikte netwerksegmentatie |
| Openbare ruimte | Openbare verlichting, slimme sensoren via LoRaWAN of andere IoT-netwerken | Data uit de straat ontsluiten volgens Common Ground-principes |
| Handhaving | Camera’s met kentekenherkenning voor milieuzones, parkeersensoren | Persoonsgegevens uit de straat: AVG, doelbinding en logging van verwerkingen |
| Gemeentelijk vastgoed | Gebouwautomatisering in kantoren, zwembaden en sporthallen | Onderhoud door derden; toegang op afstand beperken |
Praktische aanpak: OT een plek geven in de GEMMA-architectuur
- Inventariseer OT-assets per gemeentelijke taak en leg ze vast als componenten in de OT-architectuur, naast het GEMMA-applicatielandschap.
- Modelleer de koppelvlakken tussen OT en IT in ArchiMate, zodat zichtbaar wordt welke data van de straat naar welk zaak- of beheersysteem gaat.
- Bepaal zones en conduits volgens IEC 62443 en pas Zero Trust-principes toe op toegang op afstand door leveranciers.
- Ontsluit data via API’s in plaats van directe databasekoppelingen, conform het vijflaagsmodel.
- Veranker eigenaarschap in risicomanagement en architectuurgovernance, zodat OT niet buiten het zicht van de CISO blijft.
❓ Veelgestelde vragen
Waar staat de afkorting GEMMA voor?
GEMMA staat voor Gemeentelijke Model Architectuur. Het is de referentiearchitectuur voor Nederlandse gemeenten en bouwt voort op de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur (NORA).
Wie beheert GEMMA?
GEMMA wordt ontwikkeld en beheerd door het Kenniscentrum Architectuur van VNG Realisatie, in samenwerking met gemeenten, leveranciers en ketenpartners. De architectuur wordt gepubliceerd op GEMMA Online, waar iedereen de modellen en views kan raadplegen.
Is GEMMA verplicht voor gemeenten?
GEMMA is geen wet maar een referentiearchitectuur, dus gemeenten zijn niet wettelijk verplicht haar te volgen. In de praktijk werkt GEMMA wel door via inkoopvoorwaarden zoals GIBIT, via standaarden en via de Softwarecatalogus, waardoor de meeste gemeenten en leveranciers ermee werken.
Wat is de GEMMA Softwarecatalogus?
De GEMMA Softwarecatalogus is een openbaar overzicht van softwarepakketten voor gemeenten, gekoppeld aan de GEMMA-referentiecomponenten en standaarden. Gemeenten gebruiken de catalogus bij vervangings- en investeringsvragen en om hun applicatielandschap te vergelijken met dat van andere gemeenten.
In welke taal wordt GEMMA gemodelleerd?
GEMMA wordt gemodelleerd in ArchiMate, de open architectuurtaal van The Open Group. Ook het vernieuwde Common Ground vijflaagsmodel uit november 2023 is in ArchiMate uitgewerkt, zodat gemeenten de modellen in hun eigen architectuurtools kunnen hergebruiken.
Is dit hetzelfde GEMMA als in de machinebouw?
Nee, in de Franstalige automatiseringswereld staat GEMMA voor Guide d’Étude des Modes de Marches et d’Arrêts, een grafische methode om bedrijfs- en stopmodi van een machine te beschrijven, vaak samen met GRAFCET (SFC). Die GEMMA heeft niets met gemeenten te maken; vergelijkbare toestandsmodellen vindt u in PackML en ISA-88.
📌 Samengevat
GEMMA biedt gemeenten een praktisch en samenhangend kader om digitale dienstverlening en gegevensuitwisseling in te richten.
GEMMA is de gemeentelijke uitwerking van NORA, beheerd door VNG Realisatie en vastgelegd in ArchiMate. Met basisarchitectuur, thema-architecturen zoals Common Ground, standaarden en de Softwarecatalogus geeft GEMMA gemeenten en leveranciers één gedeelde taal. Waar OT en IT elkaar in de openbare ruimte raken, van rioolgemaal tot verkeerslicht, is het slim om die OT-assets expliciet naast het GEMMA-landschap te modelleren en te beveiligen.