Wat is ArchiMate?
ArchiMate is een open en onafhankelijke modelleertaal van The Open Group waarmee u enterprise-architectuur eenduidig beschrijft, analyseert en visualiseert, van strategie en bedrijfsprocessen tot applicaties, technologie en fysieke installaties. Waar een raamwerk als TOGAF beschrijft hoe u architectuur ontwikkelt, levert ArchiMate de taal om het resultaat vast te leggen: een vaste set elementen, relaties en views met een vastgelegde betekenis. Daardoor kan een bestuurder, een applicatiebeheerder en een OT-engineer dezelfde plaat lezen zonder misverstanden over wat een blokje of pijl betekent.
ArchiMate maakt complexe architecturen begrijpelijk voor zowel bestuurders als ontwerpers, met één gemeenschappelijke taal.
🧠 Waar komt ArchiMate vandaan en welke versies zijn er?
ArchiMate is van Nederlandse oorsprong. Tussen juli 2002 en december 2004 ontwikkelde een consortium onder leiding van het Telematica Instituut de taal, samen met overheid, bedrijfsleven en universiteiten; onder meer de Belastingdienst, ABN AMRO en het ABP droegen bij. In 2008 ging het beheer over naar The Open Group, waar het ArchiMate Forum de specificatie sindsdien onderhoudt. Dat verklaart waarom ArchiMate in Nederland, en zeker bij de overheid, de dominante architectuurnotatie is.
| Versie | Verschenen | Belangrijkste wijziging |
|---|---|---|
| 1.0 | februari 2009 | Eerste Open Group-standaard: business-, applicatie- en technologielaag |
| 2.0 / 2.1 | januari 2012 / 2013 | Motivatie-elementen en de laag Implementatie & Migratie |
| 3.0 / 3.0.1 | juni 2016 / augustus 2017 | Strategie-elementen en fysieke elementen (equipment, facility) |
| 3.1 | november 2019 | Value stream toegevoegd, associatie optioneel gericht en ingedeeld bij de afhankelijkheidsrelaties |
| 3.2 | oktober 2022 | Verfijning en opschoning; basis van de ArchiMate 3-certificering |
| 4 | april 2026 | Lagen worden domeinen, minder en generiekere concepten |
ArchiMate 4 is volgens The Open Group ontworpen met sterke compatibiliteit voor gebruikers, zodat bestaande 3.x-modellen met beperkte inspanning over te zetten zijn. Toolleveranciers rapporteren dat het aantal concepten daalt van ongeveer 60 naar 42. Zo worden het bedrijfs-, applicatie- en technologieproces samengevoegd tot één generiek procesconcept, en vervallen onder meer de interactie-elementen, contract, representation, constraint en gap. Nieuw is dat u multipliciteit op relaties kunt vastleggen, bijvoorbeeld “elke dienst wordt door minstens één proces gerealiseerd”.
🎯 Waarvoor gebruikt u ArchiMate?
| Doel | Toelichting |
|---|---|
| Visuele communicatie | Architectuurmodellen en afhankelijkheden helder uittekenen voor verschillende doelgroepen |
| Uniformiteit | Modellen vergelijkbaar en consistent maken binnen én tussen organisaties |
| Samenhang tonen | Strategie, processen, applicaties, gegevens en infrastructuur met elkaar verbinden |
| Impactanalyse | Doorrekenen wat er geraakt wordt als een server, applicatie of PLC uitvalt of vervangen wordt |
| Aansluiting op TOGAF | Beide zijn standaarden van The Open Group; ArchiMate-views sluiten aan op de TOGAF-architectuurfasen |
Het verschil met een tekenprogramma is dat een ArchiMate-model een repository is: één element (bijvoorbeeld een SCADA-server) bestaat één keer en verschijnt in meerdere views. Wijzigt u het element, dan klopt elke plaat waar het op staat weer.
🏗 Hoe is ArchiMate opgebouwd?
Het ArchiMate 3.2-raamwerk combineert lagen met aspecten. De drie kernaspecten zijn actieve structuur (wie of wat doet iets: actor, applicatiecomponent, node), gedrag (wat er gebeurt: proces, functie, dienst, gebeurtenis) en passieve structuur (waar het gedrag op werkt: bedrijfsobject, data-object, artefact).
| Laag / uitbreiding | Wat beschrijft het? | Voorbeeldelementen |
|---|---|---|
| Strategie | Wat de organisatie wil kunnen | Capability, resource, value stream, course of action |
| Motivatie | Waarom: drijfveren en eisen | Stakeholder, driver, goal, principle, requirement |
| Business | Processen, rollen en diensten (zie Businessarchitectuur) | Business actor, rol, proces, dienst, bedrijfsobject |
| Applicatie | Software, interfaces en gegevens (zie Applicatiearchitectuur en Informatiearchitectuur) | Applicatiecomponent, interface, data-object |
| Technologie | Hardware, netwerken en systeemsoftware (zie Technische architectuur) | Node, device, system software, communicatienetwerk, artefact |
| Fysiek | Machines, gebouwen en materiaalstromen, relevant voor OT | Equipment, facility, distribution network, material |
| Implementatie & Migratie | Projecten en overgangsarchitecturen | Work package, deliverable, plateau |
Let op: “data” is in ArchiMate geen aparte laag. Gegevens modelleert u als data-object in de applicatielaag (en als artefact in de technologielaag); de informatiearchitectuur loopt dus dwars door de lagen heen.
🔗 Welke relaties kent ArchiMate?
ArchiMate 3.2 kent elf relaties in vier categorieën, plus de junction om relaties te combineren:
| Categorie | Relaties | Betekenis in de praktijk |
|---|---|---|
| Structureel | Composition, aggregation, assignment, realization | Onderdeel van, groepeert, voert uit, implementeert |
| Afhankelijkheid | Serving, access, influence, association | Levert dienst aan, leest of schrijft, beïnvloedt, generieke koppeling |
| Dynamisch | Triggering, flow | Volgorde in de tijd, overdracht van informatie of materiaal |
| Overig | Specialization | Is een soort van |
Omdat de relaties een vaste betekenis hebben, kunnen tools afhankelijkheden automatisch volgen. Daarmee modelleert u impactanalyses, procesketens en de vraag welke bedrijfsprocessen stilvallen als één netwerkcomponent uitvalt.
ArchiMate werkt met viewpoints: vooraf gedefinieerde selecties van elementen voor een doelgroep, zoals de Layered-, Physical-, Technology Usage- en Implementation and Deployment-viewpoint. Zo krijgt het management een capability map en de OT-engineer een fysieke view, uit hetzelfde model.
🛠 Welke tools ondersteunen ArchiMate?
| Tool | Kenmerk |
|---|---|
| Archi | Gratis open-source tool, populair voor leren en kleinere repositories |
| Bizzdesign Horizzon | Commercieel platform van Nederlandse oorsprong met ArchiMate- en TOGAF-ondersteuning |
| Sparx Enterprise Architect | Brede ondersteuning van ArchiMate, BPMN, UML en SysML |
| BlueDolphin | Nederlandse cloudtool voor enterprise-architectuur op basis van ArchiMate |
Modellen wisselt u tussen tools uit via het ArchiMate Model Exchange File Format, een XML-standaard van The Open Group. The Open Group certificeert ook tools en personen: de ArchiMate 3 Foundation- en Practitioner-examens zijn afgestemd op versie 3.2 en worden los van elkaar afgelegd; een gecombineerd examen bestaat niet. Voor het Practitioner-examen moet u het Foundation-niveau hebben behaald, en tijdens dat examen mag u de 3.2-specificatie raadplegen.
🏛 Hoe gebruikt de Nederlandse overheid ArchiMate?
| Architectuurkader | Toepassing van ArchiMate |
|---|---|
| NORA | Visualisatie van functies, ketens en het vijflaagsmodel |
| GEMMA | Gemeenten modelleren processen, applicaties en informatie in ArchiMate 3.1, inclusief Common Ground |
| MARIJ | Historische rijksarchitectuur; departementen modelleren de lagen nu vaak in ArchiMate |
| WILMA / PETRA | Waterschappen en provincies leggen watersystemen, beheerobjecten en koppelingen vast |
ArchiMate maakt complexe domeinen als vergunningverlening, toezicht, infrastructuur en handhaving inzichtelijk en navolgbaar.
🏭 Hoe modelleert u OT met ArchiMate?
Hoewel ArchiMate uit de IT komt, maakt de fysieke laag sinds versie 3 het modelleren van Operationele Technologie (OT) goed mogelijk:
| OT-onderdeel | ArchiMate-element |
|---|---|
| Pomp, reactor, productielijn | Equipment, met composition voor deelinstallaties |
| Fabriek, gemaal, onderstation | Facility |
| Leidingnet, kabelnet, transportband | Distribution network en material (flow) |
| PLC, RTU, industriële PC | Device, met system software voor firmware |
| SCADA/HMI | Applicatiecomponent, serving naar het bedieningsproces |
| Veldbus, procesnetwerk, DMZ | Communication network en grouping |
Een praktische aanpak in vijf stappen:
- Begin bij de keten - modelleer het bedrijfsproces (bijvoorbeeld “drinkwater leveren”) en de capabilities die het ondersteunen.
- Leg de fysieke installatie vast - equipment en facility, gestructureerd volgens de hiërarchie van ISA-95 (enterprise, site, area, work center).
- Koppel de besturing - PLC’s en SCADA als device en applicatiecomponent, die u met composition (de PLC als onderdeel van de machine) of serving koppelt aan de equipment die ze aansturen.
- Teken zones en conduits - groepeer elementen per zone uit IEC 62443 en modelleer elke conduit als communicatienetwerk of pad, eventueel per niveau van het Purdue Model.
- Gebruik het model - voor impactanalyse, de CMDB en asset-inventaris, risicoanalyses en wijzigingsbeheer.
Zo combineert u ArchiMate met het zones-en-conduits-model van IEC 62443 en ondersteunt het model de OT-convergentie in uw OT-architectuur.
❓ Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen ArchiMate en TOGAF?
TOGAF is een raamwerk en methode voor het ontwikkelen van enterprise-architectuur, met de Architecture Development Method als kern. ArchiMate is de modelleertaal waarmee u de resultaten van zo’n methode vastlegt en visualiseert. Beide zijn standaarden van The Open Group en worden vaak samen gebruikt.
Is ArchiMate gratis te gebruiken?
ArchiMate is een open standaard: organisaties mogen de taal voor eigen gebruik toepassen, en de specificatie is via The Open Group te downloaden. Met de open-source tool Archi kunt u zonder licentiekosten ArchiMate-modellen maken. Voor commerciële tools, trainingen en certificering betaalt u wel.
Wat verandert er in ArchiMate 4?
ArchiMate 4 verscheen in april 2026 en vervangt de lagen door domeinen met een gemeenschappelijk domein voor gedeelde concepten. Het aantal concepten neemt af doordat onder meer de laagspecifieke processen worden samengevoegd en de interactie-elementen vervallen. The Open Group benadrukt dat de overstap vanaf ArchiMate 3.2 beperkt is.
Kan ArchiMate OT-installaties en fabrieken beschrijven?
Ja, ArchiMate bevat sinds versie 3 fysieke elementen als equipment, facility, distribution network en material. Daarmee modelleert u pompen, productielijnen en leidingnetten en koppelt u ze aan PLC’s, SCADA-applicaties en bedrijfsprocessen. Zo ontstaat één samenhangend IT/OT-model.
Welke certificeringen bestaan er voor ArchiMate?
The Open Group kent voor personen de examens ArchiMate 3 Foundation en ArchiMate 3 Practitioner, afgestemd op versie 3.2 van de specificatie. Daarnaast certificeert The Open Group tools die de taal correct implementeren, zodat u kunt controleren of uw modelleertool aan de standaard voldoet.
Waarom wordt ArchiMate zoveel gebruikt in Nederland?
ArchiMate is tussen 2002 en 2004 in Nederland ontwikkeld door een consortium onder leiding van het Telematica Instituut, met steun van onder meer de Belastingdienst. Overheidskaders als NORA, GEMMA en WILMA leggen hun modellen in ArchiMate vast. Daardoor is ArchiMate de vanzelfsprekende architectuurtaal bij Nederlandse overheden en hun leveranciers.
📌 Samengevat
ArchiMate is de open, gestandaardiseerde taal voor enterprise-architectuur, van strategie tot fysieke OT-installatie. Met vaste elementen, elf relaties en viewpoints legt u strategie, processen, applicaties, technologie en machines vast in één model. Dat maakt architectuurplaten begrijpelijk voor techniek én bestuur, en impactanalyses en IEC 62443-zonering herleidbaar.
Kijk ook op OTArchitect.nl