Wat is WILMA?
WILMA (Waterschap Informatie & Logisch Model Architectuur) is de referentiearchitectuur van de Nederlandse waterschappen: een gedeeld model van principes, bedrijfsfuncties, gegevens, applicaties en infrastructuur waarmee waterschappen hun eigen enterprise-architectuur inrichten. Het Waterschapshuis, de regie- en uitvoeringsorganisatie van de 21 waterschappen, beheert WILMA en publiceert het model online. Leveranciers gebruiken WILMA als ontwerpvertrekpunt voor oplossingen die zij aan waterschappen leveren.
WILMA is de sectorale dochter van NORA: wat NORA en GEMMA al regelen, neemt WILMA over, en alleen waterschapsspecifieke onderwerpen worden zelf uitgewerkt.
🎯 Waarom hebben waterschappen een eigen referentiearchitectuur?
Waterschappen hebben taken die geen andere overheidslaag zo heeft: peilbeheer, waterkeringen, afvalwaterzuivering en een eigen belastingheffing. Hun informatievoorziening loopt bovendien door twee werelden: kantoorautomatisering (IT) en procesautomatisering (OT) op gemalen, stuwen en zuiveringen. WILMA heeft volgens Het Waterschapshuis vier doelen:
| Doel | Wat het in de praktijk betekent |
|---|---|
| Eén taal en betere besluitvorming | Eén begrippenkader voor bedrijfsfuncties, objecten en componenten, zodat 21 waterschappen elkaars plaatjes begrijpen en de gevolgen van een keuze zichtbaar worden |
| Sturen op gezamenlijke strategische doelen | Landelijke opgaven zoals de Omgevingswet worden in alle waterschappen op dezelfde manier in de architectuur verwerkt |
| Architectuurvolwassenheid verhogen | Waterschappen met een kleine architectuurfunctie hoeven niet bij nul te beginnen |
| Efficiëntere informatievoorziening en dienstverlening | Hergebruik van referentiecomponenten en gedeelde voorzieningen voorkomt dat elk waterschap hetzelfde wiel uitvindt |
Die volwassenheid wordt ook gemeten: in 2019 en 2020 liet Het Waterschapshuis een landelijk beeld van de architectuurvolwassenheid opstellen op basis van de DYA-volwassenheidsmatrix, waaraan in 2020 alle waterschappen deelnamen.
🧱 Hoe is WILMA opgebouwd?
WILMA bestaat uit een basisarchitectuur en een reeks thema-architecturen. De basisarchitectuur begint bij de grondslagen en volgt daarna de lagen die ook in ArchiMate terugkomen:
| Onderdeel | Inhoud |
|---|---|
| Grondslagen | Wet- en regelgeving, basisprincipes en afgeleide principes |
| Organisatie | Producten en diensten, bedrijfsfuncties, bedrijfssubfuncties en bedrijfsprocessen (businessarchitectuur) |
| Informatie | Bedrijfsobjecten en standaarden (informatiearchitectuur) |
| Applicatie | Referentiecomponenten plus landelijke en sectorale voorzieningen (applicatiearchitectuur) |
| Infrastructuur | Generieke technische voorzieningen (technische architectuur) |
De thema-architecturen verdiepen onderwerpen die dwars door die lagen lopen, zoals informatiebeveiliging, de Omgevingswet, de Single Digital Gateway, de Wet open overheid, assetmanagement, gegevensmanagement en managed services.
Welke basisprincipes hanteert WILMA?
De negen basisprincipes (BP01–BP09) zijn gebaseerd op de NORA-principes en deels overgenomen uit GEMMA. Ze zijn geformuleerd als “Ons waterschap …”: het waterschap biedt de klant een goede informatiepositie, denkt vanuit de klant, digitaliseert diensten en processen, gaat vertrouwelijk met gegevens om, gebruikt generieke processen en functies, werkt samen, werkt veilig, is toekomstgericht en gaat doelmatig om met publieke middelen. Uit deze basisprincipes worden afgeleide principes geformuleerd die concreet genoeg zijn om een projectontwerp aan te toetsen.
🏭 Welke bedrijfsfuncties onderscheidt WILMA?
Het bedrijfsfunctiemodel is het hart van WILMA. Het deelt het waterschap in drie groepen in: besturende functies (strategie en sturing, beleid en architectuur, organisatiemanagement, verandermanagement), ondersteunende functies (zoals financieel management, informatiemanagement, IT-management en inkoop) en primaire functies. Juist die primaire functies leunen op OT:
| Primaire bedrijfsfunctie | Typische OT en data |
|---|---|
| Watersysteembeheer | Gemalen, stuwen, inlaten en peilmetingen, aangestuurd via PLC’s en RTU’s |
| Waterketenbeheer | Rioolwaterzuiveringen en rioolgemalen met SCADA, telemetrie en een historian |
| Waterkeringenbeheer | Inspectie- en monitoringsdata van dijken en kunstwerken |
| Calamiteitenzorg | Hoogwater- en incidentinformatie, koppeling met procesbeelden en meetnetten |
| Vaarwegennetbeheer en wegennetbeheer | Beweegbare bruggen, sluizen en wegbeheersystemen, afhankelijk van het waterschap |
| Gegevensmanagement | Beheer van meet- en objectdata volgens sectorstandaarden |
Verder kent WILMA onder meer relatiebeheer, regulering en stimulering, belastingheffing en flora- en faunabeheer als primaire functies.
🌊 Hoe helpt WILMA bij IT/OT-convergentie?
WILMA is geen OT-norm, maar het geeft OT een plaats in het grotere geheel. Een gemaal is in WILMA tegelijk een asset in het assetregister, een bron van meetdata en een object in de informatiearchitectuur. Wie dat eenduidig modelleert, kan procesdata uit SCADA betrouwbaar koppelen aan assetmanagement, lifecyclemanagement en rapportages, in plaats van per project een losse koppeling te bouwen.
Voor de gegevens zelf verwijst de sector naar eigen standaarden:
- Aquo - de standaard van het Informatiehuis Water voor de uitwisseling van gegevens over oppervlakte- en grondwaterbeheer en afvalwaterzuivering; staat sinds 2010 op de ‘pas toe of leg uit’-lijst van het Forum Standaardisatie (actuele versie Aquo 2026-06)
- DAMO (Data Afspraken Modelmatig Ondersteund) - het logische gegevensmodel voor objecten als watergangen, kunstwerken en keringen, beheerd door Het Waterschapshuis samen met het Informatiehuis Water
Een uitwerking voor waterveiligheid uit het project ‘WILMA op de kaart’ (2016) bouwde bijvoorbeeld voort op DAMO Keringen en de bijbehorende centrale distributielaag. De modellen worden in ArchiMate vastgelegd.
🔐 Hoe verhoudt WILMA zich tot beveiliging en compliance?
Informatiebeveiliging is in WILMA een eigen bedrijfsfunctie: een samenhangend stelsel van maatregelen voor de beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid van informatie en informatiesystemen, met onder meer BIV-classificatie, autorisatie en DPIA’s. Het basisprincipe “werkt veilig” maakt security by design tot vertrekpunt voor elk ontwerp.
De concrete compliance-eisen komen van buiten WILMA:
- BIO - de Baseline Informatiebeveiliging Overheid; BIO2 is sinds de inwerkingtreding van de Cyberbeveiligingswet op 15 augustus 2026 wettelijk verplicht voor overheidsorganisaties die onder die wet vallen
- CSIR - de Cybersecurity Implementatierichtlijn Objecten van Rijkswaterstaat en Het Waterschapshuis voor de procesautomatisering van gemalen, sluizen en zuiveringen, gebaseerd op de BIO en IEC 62443
- CERT-WM - het cybersecurityteam van de waterschappen sinds 2016 en hun aangewezen CSIRT onder de Cyberbeveiligingswet
WILMA zorgt dat deze eisen een vaste plek in de architectuur krijgen, bijvoorbeeld via netwerksegmentatie tussen kantoor- en procesnetwerk in de infrastructuurlaag. Zie ook OT-security in de watersector.
🔧 Hoe gebruikt een waterschap WILMA in een project?
Een praktische werkwijze voor een architect of projectleider, bijvoorbeeld bij de vervanging van een telemetriesysteem:
- Positioneer de vraag - welke bedrijfsfunctie wordt ondersteund (hier: watersysteem- of waterketenbeheer) en welke processen raakt het?
- Toets aan de principes - welke afgeleide principes gelden, bijvoorbeeld rond hergebruik van generieke componenten en veilig werken?
- Kies referentiecomponenten - bestaat er al een landelijke of sectorale voorziening, of een component die andere waterschappen gebruiken?
- Leg de gegevens vast - welke bedrijfsobjecten zijn betrokken en worden ze volgens Aquo en DAMO uitgewisseld?
- Borg de beveiliging - classificeer met BIV, pas de CSIR toe voor het OT-deel en plaats het systeem in de juiste netwerkzone.
- Leg het ontwerp vast - in ArchiMate, zodat het eigen architectuurmodel synchroon blijft met WILMA.
🔗 Hoe verhoudt WILMA zich tot andere overheidsarchitecturen?
| Architectuur | Bestuurslaag | Relatie met WILMA |
|---|---|---|
| NORA | Gehele overheid | Moederarchitectuur; WILMA-principes zijn hierop gebaseerd |
| GEMMA | Gemeenten | Zusterarchitectuur; WILMA hergebruikt GEMMA-inhoud volgens “NORA/GEMMA tenzij” |
| MARIJ | Rijksoverheid | Zusterarchitectuur, relevant bij samenwerking met Rijkswaterstaat |
| PETRA | Provincies | Zusterarchitectuur, relevant bij gebiedsgerichte samenwerking |
❓ Veelgestelde vragen
Waar staat de afkorting WILMA voor?
WILMA staat voor Waterschap Informatie & Logisch Model Architectuur. Het is de referentiearchitectuur van de Nederlandse waterschappen en wordt beheerd door Het Waterschapshuis.
Is WILMA verplicht voor waterschappen?
WILMA is een referentiekader, geen wettelijke norm. Waterschappen gebruiken het als basis voor hun eigen enterprise-architectuur; verplichtingen zoals de BIO en de ‘pas toe of leg uit’-lijst voor standaarden als Aquo komen uit andere kaders.
Wat is het verschil tussen WILMA en NORA?
NORA is de referentiearchitectuur voor de hele Nederlandse overheid. WILMA is de sectorale uitwerking voor waterschappen: het neemt NORA- en GEMMA-inhoud over en werkt alleen waterschapsspecifieke onderwerpen zoals waterkeringenbeheer en belastingheffing zelf uit.
Bevat WILMA eisen voor OT-beveiliging?
WILMA bevat informatiebeveiliging als bedrijfsfunctie en het principe dat het waterschap veilig werkt, maar geen gedetailleerde OT-maatregelen. Die staan in de CSIR, die is gebaseerd op de BIO en IEC 62443.
Wie kan WILMA gebruiken?
WILMA is primair bedoeld voor architecten en informatiemanagers van de 21 waterschappen. Leveranciers kunnen WILMA gebruiken als ontwerpvertrekpunt voor producten en diensten voor waterschappen.
Hoe wordt WILMA onderhouden?
Het Waterschapshuis beheert WILMA met een eigen WILMA-team en publiceert het model online. Communities van waterschapsvertegenwoordigers werken samen met dat team de thema-architecturen uit.
📌 Samengevat
WILMA is de referentiearchitectuur die de 21 waterschappen één taal geeft voor hun informatievoorziening, van belastingheffing tot gemaal. Gebaseerd op NORA en GEMMA voegt WILMA een bedrijfsfunctiemodel, negen basisprincipes en thema-architecturen toe. Voor OT biedt het de kapstok waaraan sectorstandaarden als Aquo en DAMO en beveiligingskaders als de BIO en de CSIR worden opgehangen.