Wat is MELSEC?
MELSEC is de productfamilie van programmeerbare besturingen (PLC’s) van Mitsubishi Electric, met compacte, modulaire, safety-, proces- en motion-CPU’s die machines en installaties binnen industriële automatisering en procesautomatisering aansturen. De familie loopt van de compacte FX-serie (iQ-F) tot het modulaire high-end platform iQ-R, en wordt geprogrammeerd met GX Works. MELSEC is sterk vertegenwoordigd in de machinebouw, automotive en halfgeleiderindustrie, vooral in Azië, maar ook in Europese OEM-machines. Voor OT-beheerders betekent dat: veel installaties draaien twintig jaar of langer op MELSEC, met alle gevolgen voor onderhoud, migratie en cybersecurity.
🧠 Welke MELSEC-series bestaan er?
Mitsubishi bracht in 1981 de compacte MELSEC-F-serie uit, de voorloper van de huidige FX-lijn. Die compacte lijn passeerde rond 2010 de tien miljoen verkochte eenheden. Daarnaast ontstonden modulaire series voor grotere installaties. Het overzicht hieronder toont de series die u in de praktijk tegenkomt.
| Serie | Type | Positie | Engineering |
|---|---|---|---|
| MELSEC A / QnA | Modulair | Oude generatie, alleen nog in legacy-installaties | GX Developer |
| MELSEC-F / FX (FX1, FX2N, FX3) | Compact | Kleine machines, inmiddels opgevolgd door iQ-F | GX Works2 (oudste typen ook GX Developer) |
| MELSEC-Q | Modulair op baseplaat | Middelgroot tot groot; wordt geleidelijk uitgefaseerd ten gunste van iQ-R | GX Works2 |
| MELSEC-L | Compact modulair, zonder baseplaat | Middensegment | GX Works2 |
| MELSEC iQ-F (FX5U, FX5UC, FX5UJ, FX5S) | Compact | Opvolger van FX3, Ethernet ingebouwd | GX Works3 |
| MELSEC iQ-R | Modulair | High-end: standaard-, proces-, safety- en motion-CPU’s | GX Works3 |
Mitsubishi kondigde de iQ-R-serie op 30 juni 2014 aan met 64 modellen. Volgens Mitsubishi is de verwerking ongeveer veertig keer sneller dan bij de Q-serie, dankzij een nieuwe snelle systeembus. Programma’s en I/O-kaarten van de Q-serie zijn grotendeels herbruikbaar, wat migratie vereenvoudigt. Voor nieuwe projecten positioneert Mitsubishi daarnaast de MELSEC MX-controllers als opvolger voor toepassingen waarin PLC- en motionfuncties samenkomen.
🔧 Hoe is een MELSEC-systeem opgebouwd?
Een modulair MELSEC-systeem (Q of iQ-R) bestaat uit een baseplaat met voeding, één of meer CPU’s en I/O-, netwerk-, analoge en motion-modules. In een multi-CPU-configuratie werken tot vier CPU’s samen op één baseplaat, bijvoorbeeld een standaard-CPU voor de machinelogica en een motion-CPU voor de servoassen. Een compacte FX- of iQ-F-PLC combineert voeding, CPU en I/O in één behuizing en wordt uitgebreid met modules aan de zijkant.
Binnen iQ-R zijn er gespecialiseerde CPU-typen:
- Standaard-CPU’s - de R00 tot en met R120 voor machine- en lijnbesturing
- Proces-CPU’s - met PID-functieblokken en ondersteuning voor redundante configuraties waarin modules online te vervangen zijn
- Safety-CPU’s - voor noodstops, deurbewaking en veilige snelheden, zie Safety PLC
- Motion-CPU’s - de R16MTCPU tot en met R64MTCPU werken als motion controller voor gesynchroniseerde servoassen over SSCNET III/H; voor servo’s op CC-Link IE TSN zijn er motionmodules zoals de RD78G
- SIL 2-proces-CPU’s - sinds oktober 2017 een redundant uit te voeren proces-CPU die voldoet aan SIL 2 volgens IEC 61508
Voor procesveiligheid volgens IEC 61511 kiezen procesbedrijven vaak een apart veiligheidssysteem. Voor machineveiligheid onderbouwt de machinebouwer de safety-functies met ISO 13849 of IEC 62061.
⚙️ Hoe werkt het device-geheugenmodel van MELSEC?
Klassieke MELSEC-programma’s adresseren het geheugen via devices: een letter plus een nummer. Dat is anders dan het tag- of symboolmodel van bijvoorbeeld Allen-Bradley of Siemens.
| Device | Betekenis | Voorbeeld |
|---|---|---|
| X | Fysieke ingang | X0 = startknop |
| Y | Fysieke uitgang | Y0 = motorrelais |
| M | Interne hulpbit | M100 = machine gereed |
| L | Latch-bit, behoudt waarde na spanningsuitval | L10 |
| D | Dataregister (16 bit) | D100 = actuele temperatuur |
| T / C | Timer / teller | T0, C5 |
| B / W | Link-bit / link-register voor netwerkdata | B0, W100 |
| SM / SD | Speciale systeembits en -registers | Diagnose, klokpulsen |
Bij de FX-series worden X en Y octaal genummerd (X0 tot X7, daarna X10), bij Q en iQ-R hexadecimaal. GX Works3 maakt labels de standaard: symbolische namen met datatypes in plaats van kale adressen. Geprogrammeerd wordt in ladderlogica, FBD, ST en SFC. Ladder overheerst nog steeds, omdat de machinebouw daar traditioneel mee werkt.
De CPU werkt cyclisch: ingangen lezen, programma uitvoeren, uitgangen schrijven, opnieuw beginnen. Afhankelijk van programmagrootte en CPU ligt de scantijd meestal tussen ongeveer 1 en 20 ms. Voor tijdkritische taken bieden iQ-R en iQ-F vaste-cyclus- en interruptprogramma’s, omdat motion control een lage en voorspelbare latency vraagt.
🌐 Met welke netwerken en protocollen communiceert MELSEC?
Het eigen netwerk van Mitsubishi is CC-Link. Mitsubishi ontwikkelde CC-Link in 1996 en maakte het in 2000 open, waarbij de CC-Link Partner Association (CLPA) werd opgericht. In 2007 volgde CC-Link IE (gigabit Ethernet) en in 2018 CC-Link IE TSN, dat Time-Sensitive Networking toevoegt. CC-Link en CC-Link IE zijn opgenomen in IEC 61158 en IEC 61784.
| Protocol | Rol | Typisch gebruik |
|---|---|---|
| CC-Link IE TSN / Field | Realtime I/O, drives en motion | Machine- en lijnnetwerk |
| MC-protocol / SLMP | Lezen en schrijven van devices over Ethernet (TCP / UDP) | Koppeling met SCADA, HMI’s en derde partijen |
| Modbus TCP | Open koppeling met andere merken | Ingebouwd bij iQ-F, bij andere series afhankelijk van CPU of Ethernet-module |
| OPC UA | Gestructureerde data naar IT | OPC UA-servermodule (iQ-R) of FX5-OPC-module (iQ-F) |
| MQTT | Publish/subscribe naar IIoT-platformen | Via edge-gateway of module |
| HTTP | Webserver voor diagnose | Ingebouwd in onder meer iQ-F-CPU’s |
Via OPC UA en MQTT stromen MELSEC-gegevens naar MES, Historian en Unified Namespace-architecturen. Dat maakt voorspellend onderhoud, edge-analyses en Industrial AI mogelijk, en met simulatie in GX Works ook virtuele inbedrijfname met een digital twin.
🔐 Welke cybersecurityrisico’s spelen bij MELSEC?
Oudere MELSEC-protocollen zijn ontworpen voor gesloten netwerken. Wie het MC-protocol of Modbus TCP kan bereiken, kan vaak devices lezen en schrijven of de CPU stoppen. Mitsubishi en CISA publiceren daarom regelmatig advisories:
| Kwetsbaarheid | Getroffen | Gevolg | Ernst |
|---|---|---|---|
| CVE-2022-25159 (april 2022) | iQ-F-, iQ-R- en Q-CPU’s en Ethernet-modules | Inloggen via een replay-aanval, authenticatie omzeild | CVSS 8.1 |
| CVE-2025-7405 (september 2025) | iQ-F (FX5U, FX5UC, FX5UJ, FX5S) met Modbus TCP aan | Devices lezen en schrijven, programma stoppen zonder authenticatie | CVSS 7.3 |
Bij CVE-2025-7405 bestond bij publicatie geen firmware-oplossing; netwerkafscherming is dan de enige maatregel. Ook het engineeringstation met GX Works is een doelwit, omdat het programma’s direct naar de PLC kan schrijven.
🛡️ Hoe beveiligt en beheert u een MELSEC-installatie?
Een praktische aanpak voor een bestaande installatie:
- Inventariseer - leg per PLC serie, CPU-type, firmwareversie en actieve protocollen vast. Een Q-CPU uit 2008 heeft andere risico’s dan een recente iQ-R.
- Segmenteer - plaats PLC’s in een eigen zone volgens IEC 62443 en laat alleen SCADA, HMI en het engineeringstation toe. Netwerksegmentatie is de belangrijkste maatregel tegen protocollen zonder authenticatie.
- Schakel uit wat u niet gebruikt - zet Modbus TCP, webserver en FTP uit als ze niet nodig zijn.
- Gebruik de CPU-beveiliging - stel op iQ-R en iQ-F, afhankelijk van type en firmware, een security key, IP-filter en remote password in.
- Beveilig toegang - remote onderhoud alleen via een jump server met MFA, en application whitelisting op engineeringstations.
- Patch gepland - beoordeel advisories in uw patchmanagement en plan firmware-updates in onderhoudsstops.
- Back-up en logging - bewaar projecten, parameters en firmwareversies in een back-up en stuur verbindingen naar centrale logging.
In Nederland moeten organisaties onder de Cyberbeveiligingswet, van kracht sinds 15 augustus 2026, passende maatregelen nemen voor hun OT, inclusief PLC’s. Fabrikanten krijgen met de Cyber Resilience Act vanaf 11 september 2026 een meldplicht voor actief misbruikte kwetsbaarheden; de volledige eisen gelden vanaf 11 december 2027.
🔄 Hoe pakt u migratie van oudere MELSEC-systemen aan?
Veel fabrieken draaien nog op A-, QnA-, FX3- of Q-series. Mitsubishi heeft voor meerdere Q-modellen productiestops aangekondigd en adviseert migratie naar iQ-R, met een eigen migratiehandleiding. Goed lifecycle management van legacy systemen voorkomt dat een defecte CPU een lijn wekenlang stillegt.
- Q naar iQ-R - GX Works3 opent en converteert Q-projecten; controleer daarna adressering, parameters en functieblokken en test op de machine.
- FX3 naar iQ-F - vergelijkbaar compact formaat, maar andere modules en een nieuwe engineeringomgeving.
- A en QnA - aparte conversietools en vaak een volledig nieuw ontwerp.
- Reserveonderdelen - houd kritieke CPU’s en netwerkmodules op voorraad tot de migratie klaar is.
❓ Veelgestelde vragen
Is MELSEC hetzelfde als een Mitsubishi PLC?
Ja, MELSEC is de merknaam van de PLC-familie van Mitsubishi Electric. Wie spreekt over een Mitsubishi PLC bedoelt vrijwel altijd een MELSEC-besturing, van een compacte FX5U tot een modulaire iQ-R.
Welke software gebruikt u voor MELSEC?
Voor MELSEC iQ-R en iQ-F gebruikt u GX Works3, voor Q, L en de oudere FX-series GX Works2. Heel oude A- en QnA-series vragen nog om GX Developer.
Wat is het verschil tussen MELSEC-Q en MELSEC iQ-R?
MELSEC iQ-R is de opvolger van MELSEC-Q, in 2014 aangekondigd met een circa veertig keer snellere verwerking en ingebouwde securityfuncties. Q-programma’s en veel Q-I/O zijn herbruikbaar, waardoor een stapsgewijze migratie van Q naar iQ-R mogelijk is.
Welk netwerk gebruikt MELSEC?
MELSEC gebruikt vooral CC-Link IE TSN en CC-Link IE Field voor realtime I/O en motion, en het MC-protocol of SLMP over Ethernet voor koppelingen met SCADA en HMI’s. Voor integratie met IT ondersteunen moderne MELSEC-PLC’s ook Modbus TCP, OPC UA en MQTT.
Is MELSEC veilig om aan een netwerk te koppelen?
MELSEC-PLC’s hebben bekende kwetsbaarheden, zoals CVE-2022-25159 en CVE-2025-7405, waarmee aanvallers zonder geldige authenticatie data kunnen lezen of schrijven. MELSEC is daarom alleen veilig te koppelen in een gesegmenteerd OT-netwerk met actuele firmware, IP-filtering en gecontroleerde remote toegang.
Wordt MELSEC-Q nog geleverd?
Mitsubishi bouwt de MELSEC-Q-serie geleidelijk af en heeft voor meerdere modellen productiestops aangekondigd. Voor nieuwe projecten adviseert Mitsubishi MELSEC iQ-R; bestaande Q-installaties doen er goed aan een migratieplan en reserveonderdelen te regelen.
📌 Samengevat
MELSEC is de PLC-familie van Mitsubishi Electric, van compacte iQ-F-besturingen tot het modulaire iQ-R-platform met proces-, safety- en motion-CPU’s. Het device-geheugenmodel, CC-Link-netwerken en GX Works vormen de kern. Door lange levenscycli en protocollen zonder sterke authenticatie vragen MELSEC-installaties om segmentatie, actuele firmware en een migratieplan.
MELSEC is de PLC-familie van Mitsubishi Electric: betrouwbaar en sterk in machinebouw en motion, maar alleen veilig in een gesegmenteerd en goed beheerd OT-netwerk.