KPI

Wat is een KPI?

Een KPI (Key Performance Indicator) is een meetbare waarde die laat zien in hoeverre een organisatie, proces of systeem een vooraf vastgesteld doel bereikt. Waar een gewone meetwaarde alleen beschrijft wat er gebeurt, is een KPI gekoppeld aan een doel, een norm en een eigenaar: hij vertelt of u op koers ligt en wie moet ingrijpen als dat niet zo is. In een IT/OT-omgeving lopen KPI’s van machineniveau, zoals de OEE van een productielijn, tot bestuursniveau, zoals het percentage kritieke systemen dat binnen de afgesproken termijn is gepatcht.

KPI’s helpen bij het sturen, evalueren en verbeteren van prestaties op operationeel, tactisch en strategisch niveau.

🎯 Waarom gebruikt u KPI’s?

• Inzicht - prestaties van teams, processen of installaties worden zichtbaar en vergelijkbaar
• Monitoring - u volgt de voortgang richting doelen in plaats van achteraf te constateren dat ze niet zijn gehaald
• Objectieve basis - bijsturing en besluitvorming steunen op data in plaats van op gevoel
• Transparantie - binnen en tussen afdelingen is duidelijk wat goed presteren betekent
• Continu verbeteren - KPI’s vormen de Check-stap van de PDCA-cyclus en de meetfase in Lean en Six Sigma

Voor OT-convergentie hebben KPI’s een extra functie: ze geven IT en OT een gedeelde taal. Een fabrieksmanager denkt in beschikbaarheid en output, een security officer in incidenten en kwetsbaarheden. Een KPI die beide verbindt, bijvoorbeeld ongeplande stilstand door cyberincidenten, maakt het gesprek concreet.

🧠 Wat is het verschil tussen een KPI, een PI, een metric en een KRI?

Niet elke meetwaarde is een KPI. Het woord key betekent dat de indicator direct iets zegt over een doel dat ertoe doet.

Een tweede belangrijk onderscheid is dat tussen voorlopende (leading) en achterlopende (lagging) indicatoren. Een lagging KPI meet het resultaat, zoals het aantal storingen vorige maand. Een leading KPI meet een oorzaak die het resultaat voorspelt, zoals het percentage uitgevoerde preventieve onderhoudsorders. Een goede set combineert beide: lagging KPI’s tonen of u het doel haalt, leading KPI’s geven u tijd om bij te sturen.

📊 Welke KPI’s worden gebruikt in IT- en OT-omgevingen?

Productie-KPI’s zijn het meest gestandaardiseerd. ISO 22400 (Key performance indicators for manufacturing operations management) legt formules en definities vast: deel 1 (2014) beschrijft de concepten en terminologie, deel 2 (2014) definieert 34 KPI’s met formule, eenheid en tijdgedrag, waaronder OEE, en een amendement uit 2017 voegt KPI’s voor energiemanagement toe. De norm sluit aan op de niveaus van ISA-95: de meeste KPI’s horen op niveau 3, waar MES en MOMS data uit de procesbesturing omzetten in kengetallen. Voor procesbeheersing noemt ISA-18.2 gemiddeld ongeveer één alarm per tien minuten per operator zeer waarschijnlijk acceptabel en twee per tien minuten het maximaal beheersbare.

🧮 Waaraan voldoet een goede KPI?

De bekendste toets is SMART. George T. Doran introduceerde het acroniem in november 1981 in het tijdschrift Management Review, met de oorspronkelijke betekenis Specific, Measurable, Assignable, Realistic, Time-related. Later ontstonden varianten met Acceptabel, Achievable of Relevant. In de Nederlandse praktijk is de volgende invulling gangbaar:

• Specifiek - de KPI meet precies wat belangrijk is, voor één duidelijk afgebakend proces of systeem
• Meetbaar - objectief en kwantificeerbaar, met een vastgelegde formule en databron
• Acceptabel - begrijpelijk en gedragen door de mensen die erop worden aangesproken
• Realistisch - ambitieus, maar haalbaar met de beschikbare middelen
• Tijdgebonden - gekoppeld aan een periode of deadline

Daarnaast gelden in de praktijk drie extra eisen. Een KPI heeft één eigenaar die kan ingrijpen. Hij is beïnvloedbaar door die eigenaar, anders leidt hij tot frustratie. En hij is moeilijk te manipuleren: zodra een maatstaf een doel wordt, ontstaat de verleiding het getal te verbeteren in plaats van het proces (de wet van Goodhart). Een onderhoudsafdeling die alleen op MTTR wordt afgerekend, kan bijvoorbeeld storingen gaan opsplitsen of laat registreren.

🏭 Hoe meet u KPI’s in een OT-omgeving?

In OT komen de ruwe gegevens uit PLC’s, sensoren en het SCADA-systeem. Die data stromen via een historian of tijdreeksdatabase naar MES, dashboards in bijvoorbeeld Grafana en rapportages in het ERP. Steeds vaker loopt dat via een Unified Namespace, waarin elk kengetal één keer wordt berekend en vervolgens door alle afnemers wordt gebruikt. Zo voorkomt u dat productie en finance elk een eigen, net iets andere OEE rapporteren.

Voorbeeldberekening. Een verpakkingslijn draait in een week van 5 diensten van 8 uur: 2.400 minuten geplande productietijd. Er is 240 minuten ongeplande stilstand, dus de beschikbaarheid is 2.160 / 2.400 = 90%. Bij een ideale cyclustijd van 1 seconde per product had de lijn in 2.160 minuten 129.600 stuks kunnen maken; het werden er 116.640, een prestatie van 90%. Daarvan zijn 113.140 goed, een kwaliteit van 97%. De OEE is 0,90 × 0,90 × 0,97 ≈ 78,6%. Dezelfde storingsdata geven de onderhoudskengetallen: 12 storingen met in totaal 240 minuten hersteltijd betekent een MTTR van 20 minuten.

De kwaliteit van de brondata bepaalt de waarde van elke KPI. Veelvoorkomende valkuilen:

• Onduidelijke stilstandsredenen - als operators de reden niet registreren, belandt stilstand in de categorie “overig” en weet u niet wat u moet verbeteren
• Verkeerde ideale cyclustijd - een te ruime norm maakt de prestatie-KPI kunstmatig hoog
• Handmatige spreadsheets - tellingen worden overgetypt, aangepast en zijn niet herleidbaar naar de bron
• Klokverschillen - tijdstempels van verschillende systemen lopen uit elkaar, waardoor gebeurtenissen niet te koppelen zijn

🔐 Welke KPI’s gebruikt u voor OT-security?

Ook cybersecurity wordt met KPI’s gestuurd. Dat is geen vrijblijvendheid meer: NIS2 verplicht bestuurders om de maatregelen voor cyberrisicobeheer goed te keuren en toe te zien op de uitvoering, en in Nederland werkt de Cyberbeveiligingswet (van kracht sinds 15 augustus 2026) dat uit. Een bestuur kan alleen toezicht houden als het meetbare informatie krijgt.

Voor het opzetten van zo’n meetprogramma publiceerde NIST in december 2024 een herziene SP 800-55 in twee delen: deel 1 over het kiezen van maatstaven, deel 2 over het inrichten van een meetprogramma. Voor een managementsysteem volgens ISO 27001 beschrijft ISO/IEC 27004 hoe u de effectiviteit van informatiebeveiliging meet. In OT verdient patch compliance een kanttekening: veel installaties kunnen niet direct gepatcht worden, dus meet u liever of een kwetsbaarheid binnen de termijn is verholpen óf aantoonbaar gemitigeerd, bijvoorbeeld via kwetsbaarheidsbeheer en segmentatie.

🔧 Hoe stelt u een KPI-set op?

1. Begin bij het doel - formuleer eerst wat de organisatie wil bereiken, bijvoorbeeld 10% minder ongeplande stilstand of aantoonbare naleving van de Cyberbeveiligingswet
2. Kies weinig KPI’s - vijf tot tien per niveau is werkbaar; een dashboard met vijftig kengetallen stuurt niets
3. Leg de definitie vast - formule, eenheid, databron, meetfrequentie en eigenaar per KPI, bij productie bij voorkeur volgens ISO 22400
4. Bepaal een nulmeting en doelwaarde - zonder uitgangssituatie is verbetering niet aan te tonen; bij energie gebruikt u daarvoor de energieprestatie-indicatoren (EnPI’s) en de energy baseline uit ISO 50006
5. Automatiseer de verzameling - haal data rechtstreeks uit MES, CMMS of SIEM in plaats van uit handmatige lijsten
6. Bespreek en stuur bij - koppel de KPI’s aan een vast overleg, van de dagstart op de werkvloer tot de kwartaalrapportage aan het bestuur
7. Evalueer de set - schrap KPI’s die geen beslissingen meer opleveren en voeg nieuwe toe als de doelen veranderen

Een veelgebruikt raamwerk om KPI’s over de hele organisatie in balans te brengen is de Balanced Scorecard van Robert Kaplan en David Norton (1992). Die combineert vier perspectieven: financieel, klant, interne processen en leren en groeien, zodat kostenbesparing niet ten koste gaat van kwaliteit of veiligheid.

❓ Veelgestelde vragen

Hoeveel KPI’s moet een organisatie hebben?

Een organisatie werkt het best met een klein aantal KPI’s per niveau, meestal vijf tot tien. Te veel KPI’s verdelen de aandacht en maken het onduidelijk wat echt belangrijk is. Ondersteunende meetwaarden kunnen daaronder blijven bestaan zonder dat ze KPI heten.

Wat is het verschil tussen een KPI en een OKR?

Een KPI meet doorlopend hoe goed een proces of organisatie presteert ten opzichte van een norm. Een OKR (Objectives and Key Results) is een methode om ambitieuze doelen voor een bepaalde periode te stellen, met meetbare key results als bewijs. Een KPI kan als key result dienen, maar KPI’s blijven ook bestaan als er geen verbeterdoel loopt.

Is OEE een KPI?

OEE (Overall Equipment Effectiveness) is een van de bekendste productie-KPI’s en wordt gedefinieerd in ISO 22400-2. De KPI combineert beschikbaarheid, prestatie en kwaliteit tot één percentage. Een OEE van 85% geldt in de TPM-traditie als wereldklasse voor discrete productie met lange series.

Wat is een leading KPI?

Een leading KPI is een voorlopende indicator die een toekomstig resultaat voorspelt, zoals het percentage tijdig uitgevoerd preventief onderhoud. Een lagging KPI meet het resultaat achteraf, zoals het aantal storingen. Leading KPI’s geven u de tijd om bij te sturen voordat een doel wordt gemist.

Welke KPI’s passen bij OT-security?

Bruikbare KPI’s voor OT-security zijn onder meer de dekking van de asset-inventaris, het percentage kritieke kwetsbaarheden dat op tijd is verholpen of gemitigeerd, en de gemiddelde detectie- en reactietijd bij incidenten. NIST SP 800-55 en ISO/IEC 27004 helpen bij het kiezen en definiëren van zulke maatstaven. Onder NIS2 gebruiken bestuurders deze KPI’s om toezicht te houden op het cyberrisicobeheer.

Waar komt de data voor productie-KPI’s vandaan?

De data voor productie-KPI’s komt uit PLC’s, sensoren en SCADA-systemen en wordt opgeslagen in een historian of tijdreeksdatabase. MES- of MOM-software berekent daaruit kengetallen zoals OEE, cyclustijd en first pass yield. Aanvullende gegevens over orders en voorraad komen uit het ERP-systeem.

📌 Samengevat

KPI’s zijn meetbare, aan doelen gekoppelde stuurinstrumenten die prestaties zichtbaar maken en gericht verbeteren mogelijk maken. Met heldere definities volgens ISO 22400, een goede mix van leading en lagging indicatoren, betrouwbare data uit OT-systemen en een vaste eigenaar per KPI zorgen ze voor focus en continue verbetering in elk domein, van productie en assetmanagement tot risicomanagement en Cybersecurity.